Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
12 Mảnh Ghép Giá Trị Cho Con

12 MẢNH GHÉP GIÁ TRỊ CHO CON

Chịu trách nhiệm xuất bản: Giám đốc Nguyễn Hoàng

CầmCopyright © 1993 by R. M. Eyre & Associates,

Inc. All Right Reserved.

Bản quyền tiếng Việt © 2014, Công ty Cổ phần Sách

Thái Hà

Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền

giữa Fireside thuộc Simon

& Schuster, Inc và Công ty Cổ phần Sách Thái Hà.

Không phần nào trong cuốn sách này được sao chép

hoặc chuyển sang bất cứ dạng thức hoặc phương tiện

nào, dù là điện tử, in ấn, ghi âm hay bất cứ hệ

thống phục hồi và lưu trữ thông tin nào nếu không

có sự cho phép bằng văn bản của Công ty Cổ phần

Sách Thái Hà.

1

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia

Việt Nam

Eyre, Linda

12 mảnh ghép giá trị cho con / Linda Eyre, Richard

Eyre ; Thu Huyền dịch.

- H. : Lao động Xã hội ; Công ty Sách Thái Hà,

2014. - 292tr. ; 21cm. - (Tủ sách

V-Parents)

Tên sách tiếng Anh: Teaching your children values

ISBN 9786046512653

1. Dạy trẻ 2. Giá trị xã hội

649.1 - dc23

LXB0059p-CIP

In 2.000 cuốn, khổ 14,5 x 20,5cm tại Công ty Cổ

phần In và TM Prima. Số đăng ký:

2

485-2014/CXB/06-45/LĐXH. Quyết định xuất bản số:

123/QĐ-NXBLĐXH. In xong và nộp lưu chiểu Quý

II/2014.MỤC LỤC

Lời tựa /9

Lời giới thiệu: Tại sao? Khi nào?

Ở đâu? Ai? Cái gì? và Như thế nào? /19

GIÁ TRỊ CỦA VIỆC TỒN TẠI

Tháng 1: Thành thật

Thành thật với cá nhân, với tổ chức, với xã hội,

với bản thân. Nội lực và sự tự tin được nuôi dưỡng

bằng sự thật thà, tin cậy và chính trực.

Tháng 2: Dũng cảm

Dám thử những việc khó nhưng là việc tốt. Sức mạnh

để không hùa theo đám đông, để nói “không” và làm

đúng như đã nói, đồng thời tác động tích cực tới

3

người khác. Thành khẩn với những lời cáo buộc và

tuân theo những thôi thúc tốt đẹp, ngay cả khi

những thôi thúc đó không phổ biến hoặc không dễ

chịu. Tỉnh táo để thân thiện và cởi mở.

Tháng 3: Trầm tĩnh

Bình tĩnh. Yên ổn. Thanh thản. Có xu hướng cố gắng

thích nghi hơn là tranh cãi. Hiểu rằng khác biệt

hiếm khi được giải quyết thông qua mâu thuẫn, và sự

hẹp hòi của người khác là dấu hiệu cho thấy họ gặp

rắc rối hoặc không an toàn, do đó, họ cần sự thấu

hiểu của bạn. Khả năng thấu hiểu người khác cảm

thấy như thế nào chứ không chỉ đơn thuần là phản

ứng lại họ. Kìm nén cơn giận.

Tháng 4: Tự lực và tiềm năng

Đặc tính cá nhân. Nhận biết và phát triển tài năng

4

hoặc điểm độc đáo. Chịu trách nhiệm cho hành động

của bản thân. Vượt qua xu hướng thích đổ lỗi cho

người khác. Cam kết hoàn thiện bản thân.

Tháng 5: Tự kỷ luật và điều chỉnh

Tự kỷ luật về sinh lý, tinh thần, tài chính. Chừng

mực trong nói năng, ăn uống và rèn luyện. Kiểm

soát và kiềm chế ham muốn của bản thân. Hiểu rõ

những giới hạn của cơ thể và trí tuệ. Tránh những

hiểm họa do quan điểm cực đoan và lệch lạc. Khả

năng cân bằng giữa tự kỷ luật với tự giác.

Tháng 6: Tính trung thực và sự trong trắng

Giá trị và sự bảo đảm cho tính trung thực trong

hôn nhân, kiềm chế và giới hạn trước hôn nhân. Cam

kết gắn liền với hôn nhân và liên quan tới tình

dục. Hiểu rõ những hệ quả lâu dài (và phổ biến) có

5

thể có do không chung thủy và quan hệ tình dục bừa

bãi.

GIÁ TRỊ CỦA VIỆC CHO ĐI

Tháng 7: Lòng trung thành và tính đáng tin

Trung thành với gia đình, nhân viên, đất nước, nhà

thờ, trường học và những tổ chức, thể chế khác mà

bạn cam kết. Hỗ trợ, phục vụ, đóng góp. Sự tin cậy

và nhất quán khi làm điều bạn nói bạn sẽ làm.

Tháng 8: Tôn trọng

Tôn trọng cuộc sống, tài sản, cha mẹ, người cao

tuổi, tự nhiên và niềm tin cũng như quyền lợi của

người khác. Lịch sự, nhã nhặn và biết cư xử. Tôn

trọng bản thân và tránh chỉ trích bản thân.

Tháng 9: Yêu thương

Chăm sóc bản thân và người khác bằng cả lòng trung

6

thành và tôn trọng. Yêu thương bạn bè, hàng xóm,

và cả kẻ thù. Cam kết yêu thương gia đình trên hết

và suốt đời.

Tháng 10: Không ích kỷ và nhạy cảm

Biết quan tâm tới người khác hơn, ít quan tâm tới

bản thân hơn. Học cách cảm nhận về người khác và vì

người khác. Đồng cảm, bao dung, yêu thương. Nhanh

nhạy trước những tình huống và nhu cầu của mọi

người.

Tháng 11: Lòng tốt và sự tử tế

Hiểu rằng tốt bụng và ân cần được ngưỡng mộ hơn

khó tính và cứng nhắc. Thiên về thấu hiểu hơn là

đối đầu. Nhẹ nhàng, đặc biệt là với những người nhỏ

hơn và yếu thế hơn. Khả năng kết bạn và duy trì

tình bạn.

7

Tốt bụng. Vui vẻ.

Tháng 12: Công bằng và nhân từ

Tuân theo luật, công bằng trong công việc và vui

chơi. Hiểu hệ quả tự nhiên và quy luật của việc thu

hoạch. Hiểu lòng tốt và lòng vị tha, hiểu sự vô

ích (và cả sự cay đắng) của việc mang trong mình

lòng thù hận.

Lời tựa

Một buổi sáng, khi chúng tôi còn đang sống ở Anh,

vào khoảng thời gian tôi bắt đầu viết cuốn sách

này, tôi đã tham dự một cuộc họp ở “ngôi trường

công” tại Surrey

- nơi bốn đứa con tôi đang theo học. Trường công ở

Anh thực ra là trường Nhà thờ Anh và cuộc họp sáng

hôm đó đáng ra phải diễn ra với sự bao dung, chân

8

thực nhưng sự thật là mọi thứ không phải lúc nào

cũng như vẻ ngoài vốn có. Kinh cầu và thánh ca vẫn

vang lên trong cuộc họp như chúng vẫn thường vang

lên trong lớp học mỗi ngày. Sau khi kết thúc bài

kinh cầu nguyện, bà hiệu trưởng đã mời tất cả chúng

tôi quay trở lại vào tuần tới trong kỳ họp đặc

biệt cho Lễ Phục sinh.

Nhà thờ Anh không phải một thế lực hùng mạnh về

mặt số lượng hoặc tỉ lệ người tới nhà thờ vào ngày

Chủ nhật, nhưng nó lại là thế lực tinh thần xâm

chiếm mọi thể chế, từ những trường học nhỏ nhất tới

Nghị viện, nhắc nhở người Anh nhớ về giá trị và

đạo đức của họ.

Tôi nhớ rằng sáng hôm đó, sau khi từ cuộc họp ở

trường trở về nhà, tôi thấy trên hành lang vào nhà

9

mình có tờ USA Today, tờ báo tôi mua cách đó cả

tuần để nắm bắt tin tức và thể thao nước Mỹ mà tôi

không thể tìm thấy ở những tờ báo của nước Anh. Sau

khi kiểm tra tỉ số bóng rổ và thị trường chứng

khoán, tôi lật tới trang xã luận, tình cờ trên đầu

trang có bài TRANH LUẬN: NHỮNG GIÁ TRỊ Ở TRƯỜNG

HỌC.

Một bên là ý kiến của Ronald Reagan1: “Chúng ta

không kỳ vọng trẻ khám phá được những nguyên tắc để

tự mình tính toán, nhưng một số nguyên tắc cũng

không chỉ dẫn được gì cho trẻ khi vấn đề liên quan

đến đạo đức, tinh thần và giá trị”. Và nhà báo

William Raspberry đã bổ sung: “Vì sốt sắng gạt tôn

giáo ra khỏi lớp học, chúng ta đã ném cả đạo đức

đi”.

10

Phía bên kia, một trợ lý giám sát trường học đến

từ Darien, Connecticut đã nói: “Dạy đạo đức nằm

ngoài phạm vi trách nhiệm của chúng ta. Đơn giản là

vì chúng ta sẽ sử dụng “phiên bản” đạo đức của ai

để dạy?” Bài báo cũng trích dẫn một thông điệp

tương đối kinh khủng từ Today’s Teen, cuốn giáo

trình kinh tế học gia đình: “Lương tâm quá nghiêm

khắc có thể khiến bạn cảm thấy khác biệt và không

phổ biến. Không cảm giác nào trong số những cảm

giác đó thuộc về một người có tính cách lành mạnh”.

Còn nhiều bài báo khác, bao gồm một bài viết về

một lớp cấp ba đã hỏi: Hành động trả lại chiếc ví

bên trong có 1.000 đô cho chủ nhân của chiếc ví bị

mất là đúng hay sai. Phần lớn học sinh đều nói việc

11

trả lại chiếc ví là hành động ngớ ngẩn. Nhưng lại

có một bài báo khác cho rằng các trường công lập

không thể dạy được thứ gì thỏa đáng, và chính vì

thế (các trường này) không thể xử lý được vấn đề

phức tạp như dạy trẻ giá trị. Trong bài báo còn có

hình minh họa vẽ George Washington lúc nhỏ khi vừa

chặt một cây anh đào và quay sang nói với bố rằng:

“Bố ơi, thầy giáo con bảo con không thể nói dối,

con không thể nói thật và con không thể chỉ ra sự

khác biệt”.

Tôi đặt tờ báo sang một bên, suy ngẫm về những giả

thuyết khác nhau thịnh hành ở nước Anh và những

nước khác - nơi mà tôn giáo và chính quyền được gắn

kết với nhau chứ không phải tách rời. Một mặt, tôi

phát hiện ra mình cảm thấy biết ơn nước Mỹ vì sự

12

tách biệt giữa nhà thờ và nhà nước. Ở một nước đa

dạng và phong phú như đất nước chúng tôi, sự tách

biệt đó là cần thiết. Nhưng mặt khác, tôi lại thấy

mình đồng tình với tác giả bài báo, Raspberry, rằng

cấm dạy tôn giáo cũng có thể cấm dạy các giá trị.

Đặc biệt, tôi cảm thấy vui mừng và phấn khích về

cuốn sách mà tôi và Linda mới bắt đầu viết (chính

là cuốn sách này, cuốn sách bạn đang cầm trên tay).

Buổi sáng hôm đó, tôi cảm nhận được sâu sắc sự cần

thiết của cuốn sách này, vì tôi nhận ra rằng ngay

cả ở Anh và những nước khác - những nước mà trường

học công khai cố gắng dạy cả giá trị và tôn giáo -

trẻ con không thực sự học đạo đức trừ khi vấn đề đó

được dạy ở chính gia đình, với tấm gương và nỗ lực

không ngừng của cha mẹ chúng.

13

--- Richard

Hẳn bạn sẽ không nhặt cuốn sách này lên, không mua

nó, không ngấu nghiến nó nếu bạn không quan tâm

tới giá trị hoặc nếu bạn không cảm thấy cần dạng

thức nào đó của hệ thống giá trị - đặc biệt là để

nuôi dạy con bạn. Như vậy là chúng ta có nhiều điểm

tương đồng - cùng quan tâm tới giá trị, cùng lo

lắng tới việc nuôi dạy con cái. Chúng ta còn có

cùng một mục tiêu căn bản, đó là giúp con cái chúng

ta phát triển nhân cách mạnh mẽ để kháng cự được

những ảnh hưởng tiêu cực từ một số bạn đồng lứa và

từ xã hội. Với cha mẹ, không còn mục tiêu nào quan

trọng hơn thế!

Đây không phải là cuốn sách về tôn giáo - những gì

cao hơn “thành thật” hoặc “dũng cảm” đều là thuật

14

ngữ riêng của tôn giáo. Đây là cuốn sách nỗ lực

giúp các bậc cha mẹ xác định hệ thống giá trị của

mình và lựa chọn những giá trị cơ bản để dạy cho

con cái. Vì giá trị là điều gì đó thuộc về cá nhân,

nên đây là một cuốn sách cá nhân: xuyên suốt cuốn

sách là những câu chuyện, những sự việc mang tính

cá nhân. Trong đó và trong những ý tưởng cũng như

những gợi ý chúng tôi đưa ra, chúng tôi trình bày

hệ thống giá trị mà chúng tôi đã cố gắng dạy cho

gia đình của chính mình - và cả phương pháp dạy có

vẻ phát huy tác dụng.

Hệ thống giá trị của bạn có thể rất giống - hoặc

cũng có thể khác - với hệ thống của chúng tôi.

Chúng tôi nghĩ điều quan trọng là cha mẹ phải không

ngừng phát triển nhóm giá trị riêng của gia đình

15

mình và dạy lại những giá trị này cho con cái. Gia

đình sẽ không bao giờ - đáng ra không bao giờ - có

thể bị thay thế bởi một thể chế, nơi mà những giá

trị cơ bản được dạy và được học Trẻ sẽ lớn lên, có

thể phát triển những giá trị khác với những giá trị

của bạn và khác với những gì bạn cố gắng dạy

chúng; nhưng ít nhất chúng cũng sẽ làm vậy một cách

có ý thức, với một nền tảng để so sánh và với một

nền tảng để bắt đầu. Nếu trẻ bắt đầu với một giá

trị vô nghĩa - không có giá trị nào được dạy, không

có giá trị nào được học - chúng sẽ lơ lửng giữa

những tình huống và những hoàn cảnh và cuộc đời trẻ

sẽ không bao giờ là của riêng chúng.

Những thể chế khác - trường học, nhà thờ, hội

hướng đạo, v.v… - có thể là phương tiện để dạy đạo

16

đức và giá trị, nhưng cuộc tranh luận về cách thức,

nơi chốn và giá trị nào nên dành để xã hội dạy

không phải là vấn đề của cuốn sách này. Vấn đề ở

đây là nên dạy gì bên trong những bức tường thuộc

ngôi nhà của chúng ta.

Vấn đề là phải xác định (trong tâm trí chúng ta)

chính xác giá trị nào chúng ta muốn dạy con mình,

sau đó mới tìm phương pháp và thủ thuật thực sự có

tác dụng để truyền tải những giá trị đó (và khao

khát có được những giá trị đó) tới con cái chúng

ta.

Đây là cuốn sách về mục tiêu và phương pháp. Nó

trình bày 12 giá trị cụ thể mà chúng tôi cho rằng

hầu hết các bậc làm cha làm mẹ đều đồng tình. Cuốn

sách gợi ý bạn tập trung vào mỗi tháng một giá trị

17

trong vòng một năm. Và cuốn sách cũng trình bày

những phương pháp mà chúng tôi biết là có thể phát

huy tác dụng trong khi dạy mỗi giá trị đó. Có một

vài điểm cần lưu ý về cách tiếp cận của chúng tôi:

Chúng tôi đã rất cố gắng tránh không sử dụng những

từ thuộc về tôn giáo để các bậc cha mẹ cảm thấy

thoải mái khi sử dụng cuốn sách này.

Mục tiêu của chúng tôi là xử lý những giá trị mà

tất cả mọi người đều có thể đồng tình - những giá

trị đưa mọi người xích lại gần nhau thay vì phân

cực hoặc chia tách họ - những giá trị mà dù đối với

một số người có thể là đậm chất tôn giáo nhưng với

người khác lại chỉ đơn thuần là hữu dụng thì đều

có thể nhận được sự đồng tình và chào đón của tất

cả mọi người.

18

Tuy nhiên, dù chúng tôi có cẩn thận, vẫn có một số

từ mà chúng tôi không thể không viết. Chỉ là để

chắc chắn bạn hiểu điều chúng tôi muốn nói, xin hãy

đọc tiếp sau khi đã ghi nhớ trong đầu những định

nghĩa sau:

Với từ “giá trị”, chúng tôi muốn nói tới những

tiêu chuẩn về hành động và thái độ của trái tim và

khối óc định hình con người chúng ta, cách sống của

chúng ta và cách cư xử của chúng ta với người

khác. Những giá trị tốt tất nhiên sẽ hình thành nên

những người tốt hơn, cuộc sống tốt hơn và cách

thức đối xử với người khác tốt hơn.

Với từ “đạo đức” , chúng tôi muốn nói tới hành

động vốn dĩ đã đúng và có thể giúp đỡ chứ không làm

tổn thương người khác.

19

Với từ “truyền thống”, chúng tôi chỉ đơn giản có ý

chỉ đã được thời gian kiểm chứng! Cũ, nhưng không

lạc hậu; đã được chứng minh, nhưng không thiển cận.

Những phương pháp trong cuốn sách này đều đã qua

thử nghiệm và kiểm nghiệm. Ngoài phòng thí nghiệm

là chính gia đình chúng tôi, những phương pháp này

còn được sử dụng và phát triển bởi những thành viên

của tổ chức HOMEBASE, một tổ chức quốc tế gồm

những người sử dụng các chương trình được thiết kế

xoay quanh mô hình “nuôi dạy con bằng mục tiêu” để

dạy cho con niềm vui, trách nhiệm, nhạy cảm và giá

trị.

Chúng tôi hi vọng những phương pháp đó cũng phát

huy tác dụng với các ông bố bà mẹ trên toàn thế

giới.Hi vọng quan trọng nhất của chúng tôi là

20

những phương pháp đó sẽ phát huy tác dụng với bạn.

Chúng ta nợ trẻ điều gì?

Thức ăn và nơi ở… mái nhà và quần áo

Còn gì nữa?

Một cơ hội! Cơ hội tốt nhất chúng ta có thể cho để

bắt đầu và để trở thành

Cơ hội để vượt qua đá, ghềnh để vào nguồn và chèo

lái, kiểm soát để sống sót trước con nước.

Điều trẻ cần là những viên đá thử, được chế tác

cẩn thận và thần kỳ

mà buổi ban đầu biến thành những chiếc mỏ neo,

trước tiên đem lại cảm giác an toàn về nơi chốn

và sau đó là đem lại cho những con tàu đang dần

lớn một cơ hội để được lớn mạnh trong con nước

lặng. Sau đó những viên đá thử lại biến hình---

21

thành mái chèo, bánh lái và đuôi tàu

để những thủy thủ còn non được điều khiển và chèo

lái qua những con sóng không tưởng của cuộc đời

lớn.Những viên đá thử thần kỳ mà trẻ cần và cha mẹ

nợ, chính là những giá trị---

những giá trị nắm giữ chúng ta, bảo bọc chúng ta,

định hướng chúng ta.

Nhưng, đáng nói và đáng buồn là

“Chúng ta không thể áp đặt những giá trị của bản

thân cho trẻ… và dù sao thì,

con người chỉ có thể học qua trải nghiệm, bằng

cách thử và sai,

mỗi người cần phải tự khám phá ra những giá trị

của riêng mình”.

Điều này cũng ngớ ngẩn như là nói “Tính toán phải

22

do mỗi người tự mình khám phá lại”. Đành rằng trải

nghiệm là thầy dạy,

nhưng đó có thể là trải nghiệm của cha mẹ, của

tuổi tác.

Buộc trẻ phải khám phá lại bánh xe giá trị là giữ

lại phao cứu sinh

của con tàu mất tay chèo và bánh lái, khiến nguy

cơ bị chết chìm càng cao.

Khi hoàn thành cuốn sách này, chúng tôi quay trở

lại Mỹ, đất nước hiện đang vừa bị mê mẩn, vừa bị

chia rẽ vì vấn đề “giá trị gia đình”.

Hãy quên cuộc tranh luận vì mục đích chính trị ngớ

ngẩn “thế nào là gia đình và giá trị gia đình là

gì?” mà ông bố bà mẹ nào cũng biết đi! Dưới đây là

12 giá trị cụ thể mà hầu hết các đấng sinh thành

23

đều sử dụng để dạy con cái họ. Và câu hỏi khó nhất

không phải là cái gì, mà là như thế nào.

Linda và Richard Eyre, Jackson Hole, Wyomin.

Lời giới thiệu

Tại sao? Khi nào? Ở đâu? Ai? Cái gì? và Như thế

nào?Trước khi chúng ta bắt đầu nói về phương pháp,

hãy dành một

chút thời gian cho vấn đề triết học. Tại sao

chúng ta nên dạy trẻ

giá trị - điều này có vẻ như đã quá rõ ràng, nhưng

thực ra thì không phải vậy! Khi nào nên dạy giá

trị: Cũng có vẻ rõ ràng, nhưng có thể bạn muốn hỏi

đôi điều về giá trị khi bắt đầu. Ai là người nên

dạy trẻ và dạy ở đâu là hai câu hỏi chúng ta cần

phải xem xét lại. Và chúng ta nên tìm hiểu kỹ hơn

24

về câu hỏi chúng ta nên dạy trẻ những giá trị gì và

dạy như thế nào, vì đây là hai câu hỏi làm nên nội

dung và mục đích phần còn lại của cuốn sách.Chúng

ta hãy cùng đảo qua sáu câu hỏi này trước khi bắt

tay vào thực hiện.

TẠI SAO?

Tại sao phải dạy giá trị đạo đức cho trẻ?

Vì bố mẹ chúng ta đã cố dạy chúng ta những giá trị

đó? Vì những giá trị đó là truyền thống?

Vì đó là điều khiến xã hội của chúng ta an toàn và

hiệu quả?

Vì chúng ta tin vào những giá trị đó? Vì những giá

trị đó đúng?

Vì nghiên cứu chỉ ra rằng đạo đức và hành vi theo

định hướng giá trị giúp trẻ phát triển cảm giác tự

25

tin, độc lập và tự chủ?

Có lẽ tất cả những câu trả lời trên đều đúng. Ít

nhất thì một vài trong số đó cũng đúng với mỗi

người chúng ta.

Nhưng còn có lý do chính đáng hơn… một lý do phổ

biến… một lý do ẩn sau nhưng hơn hẳn tất cả những

lý do khác.

Chúng ta nên dạy con giá trị vì đó là việc quan

trọng và hiệu quả nhất mà chúng ta có thể làm vì

hạnh phúc của con.

Sự thông thái của thời đại - và trải nghiệm của

chính chúng ta - dạy chúng ta rằng hạnh phúc của cá

nhân và tập thể có liên quan tới (nếu không muốn

nói là sản phẩm trực tiếp của) hành vi do những giá

trị đạo đức kiểm soát. Không phải ngẫu nhiên mà

26

những nhà hiền triết và những nhà tiên tri của

những quốc gia khác nhau, những nền văn hóa khác

nhau lại dạy những giá trị cơ bản giống nhau. Tương

quan lịch sử giữa những việc trái luân thường đạo

lý và sự suy tàn của thành Rome cũng tương tự như

những mối quan hệ cá nhân mà chúng ta đều có thể

nhìn thấy ở những người dường như đánh mất cả

nguyên tắc và sự thanh thản trong tâm hồn cùng một

lúc.

Cách để con cái chúng ta học được mối tương quan

giữa việc sống theo các giá trị và hạnh phúc cá

nhân là thông qua thử và sai. Thất bại và sự bất

hạnh mà hành vi vô đạo đức đem lại có thể khiến

chúng thay đổi, dạy đạo đức và phát triển giá trị

thông qua trường học khắc nghiệt của trải nghiệm

27

đau thương. Nhưng cuộc đời con người, dù là bất kỳ

người nào, lại không đủ dài để “kiểm chứng bánh xe

(luân hồi)” - để phân loại tất cả những mối tương

quan giữa giá trị và hạnh phúc. Chính vì vậy, trách

nhiệm của những người làm cha làm mẹ như chúng ta

là phải truyền lại những gì chúng ta đã học được -

nghĩa là phải dạy con chúng ta cả về giá trị và

những mối tương quan.

Ralph Waldo Emerson1 nói rất đúng, rằng:

Nguyên nhân và kết quả là hai mặt của một sự việc.

Mọi bí mật đều được tiết lộ, mọi tội ác đều bị

trừng phạt, mọi điều tốt đều được tưởng thưởng, mọi

sai lầm đều được điều chỉnh, lặng lẽ và chắc chắn…

nguyên nhân và kết quả, cách thức và mục đích, hạt

mầm và trái ngọt, không thể bị xem thường, vì kết

28

quả vốn đã bùng phát từ nguyên nhân, mục đích đã

tồn tại sẵn trong cách thức, trái ngọt có trong hạt

mầm.

“Quả” viên mãn và hạnh phúc có trong “hạt mầm” giá

trị đạo đức rõ ràng và chắc chắn.

Vậy thì… tại sao phải dạy giá trị cho con cái?

Vì hạnh phúc của con phụ thuộc vào điều đó!

KHI NÀO?

Cách “dạy con dễ dãi” của những năm 60 đã sản sinh

ra một thế hệ những thanh niên phá vỡ mọi kỷ lục

về sử dụng thuốc phiện, bất ổn gia đình, tự tử và

bất hạnh.

Một trong những giáo lý của cách dạy con “dễ dãi”

(hay còn gọi là “tự do”, hoặc “dân chủ”, hoặc “coi

trọng tự do”) là tư tưởng tránh dạy những giá trị

29

đạo đức cho tới khi trẻ “đủ lớn để chọn hệ thống

giá trị của riêng chúng”.

Cách dạy này là một sai lầm khủng khiếp.

Thế chẳng khác nào đẩy một con thuyền nhỏ, mỏng

manh ra giữa dòng nước xoáy có sức công phá lớn và

hi vọng nó có thể trôi về một bến cảng an toàn nào

đó.Dù có hay không có sự giúp đỡ từ cha mẹ, trẻ

cũng sẽ bắt đầu phát triển những giá trị nhận thức

và tiềm thức trong những năm đầu đời, khi chưa cắp

sách tới trường. Chúng học những điều đó một phần

từ bạn bè, một phần từ truyền hình, nhưng phần lớn

là từ gia đình. Chúng kiểm nghiệm và phát triển,

đôi khi còn điều chỉnh những giá trị này khi chúng

đi học. Khi bước vào tuổi vị thành niên, chúng đấu

tranh đòi “quyền tự trị” và bắt đầu hình thành hệ

30

thống giá trị của riêng chúng - hệ thống độc lập

(nhưng không hẳn là khác biệt) so với hệ thống của

cha mẹ.

Nếu cha mẹ tránh dạy trẻ giá trị, chúng sẽ cho

rằng những giá trị đó không quan trọng. Quá trình

phát triển giá trị cá nhân diễn ra tốt đẹp hơn khi

cha mẹ tập trung vào những giá trị và liên tục nỗ

lực giúp đỡ, dạy bảo và làm gương trong suốt quá

trình đó. Con trẻ vẫn sẽ tiếp tục phát triển những

giá trị của riêng chúng - nhưng chúng chỉ làm thế

vì cha mẹ đã chỉ cho chúng thấy đó là một phần quan

trọng trong quá trình phát triển của mình.

Cuốn sách này trình bày một chương trình tích cực

dành cho cha mẹ - cách tiếp cận chủ động mà chúng

tôi gọi là nuôi dạy con theo mục tiêu, chứ không

31

phải chiến lược phản ứng tiêu cực với con cái. Cuốn

12 mảnh ghép giá trị cho con cung cấp những ý

tưởng và những phương pháp có thể hỗ trợ cha mẹ

trong việc tập trung vào một mục tiêu cụ thể mỗi

tháng. Trong cuốn sách này, mỗi tháng trong năm hay

mỗi chương, sẽ tập trung vào những bí quyết cho

một giá trị cụ thể và đặc biệt. Cha mẹ tập trung

vào một giá trị riêng lẻ mỗi tháng để dạy trẻ giá

trị bằng nhiều cách, cả có ý thức và tiềm thức.

Mỗi “tháng” trong 12 “tháng” đều được mở đầu bằng

một sự việc hoặc một câu chuyện minh họa cho giá

trị cần tập trung trong tháng đó và sau đó giảng

giải cách thức để chỉ bảo giá trị đó cho trẻ chưa

tới tuổi đến trường. Những phương pháp này luôn

xoay quanh những câu chuyện, những minh họa, những

32

vần thơ, câu hát đơn giản giúp trẻ nhỏ nắm bắt được

bản chất của giá trị và cảm nhận được khao khát

muốn có giá trị đó. Ngoài ra, trong đó còn có những

phương pháp ghi nhận và tán dương hành vi phản ánh

giá trị học được (của trẻ).

Tiếp theo trong mỗi chương là những phương pháp

dành cho trẻ ở lứa tuổi tiểu học. Ở đây điểm nhấn

là loại trò chơi, phần thưởng, ghi nhớ và những câu

chuyện phức tạp hơn - những cách thức hiệu quả với

trẻ từ 6 đến 12 tuổi.

Mỗi “tháng” kết thúc với một bộ phương pháp thứ ba

nâng cao hơn dành cho trẻ vị thành niên. Lúc này,

chúng ta chú trọng thảo luận, đóng vai và chia sẻ ý

kiến cũng như kinh nghiệm nhiều hơn.

Câu trả lời cho câu hỏi khi nào chúng ta nên dạy

33

trẻ giá trị đạo đức ở mọi lứa tuổi. Câu trả lời là:

NGAY BÂY GIỜ

LUÔN LUÔN

Ở ĐÂU?

Cuộc tranh luận phổ biến về việc có nên dạy đạo

đức ở trường hay không thật thú vị, nhưng ở một

chừng mực nào đó lại chẳng có liên quan gì.

Lý do nói chuyện đó chẳng có liên quan gì là:

Những gì được dạy ở nhà, dù theo nghĩa tích cực hay

tiêu cực, cũng có ảnh hưởng tới trẻ nhiều hơn so

với những gì được dạy ở trường hay ở bất kỳ nơi nào

khác.

Một mặt, cha mẹ có ít nhất 5 năm lợi thế hơn so

với trường học. Mặt khác, cha mẹ có khả năng, ít

34

nhất là trong

14, 15 năm đầu đời của trẻ, ảnh hưởng sâu sắc tới

trẻ hơn so với người khác, nhân tố khác, thành phần

khác hoặc nhóm khác.

Rõ ràng là thế và cũng đáng phải thế. Gia đình là

thể chế cơ bản. Cha mẹ có trọng trách cơ bản. Và

niềm vui bắt nguồn từ nỗ lực dạy con giá trị đạo

đức đúng đắn rất lâu dài và sâu sắc (và có thể lây

lan cũng như truyền tải được).

Ở đâu? Ở nhà!

Trong gia đình!

AI?

Một số cha mẹ, dù có ý định tốt và với tình yêu

dành cho con cái không gì có thể chối cãi, vẫn mắc

sai lầm khi nuôi dạy con theo cách “tổng thầu”.

35

Giống như tổng thầu tạo ra những ngôi nhà bằng cách

“giao khoán” việc xây dựng thực sự cho thợ mộc,

thợ điện, thợ nước, thợ xây, nhiều cha mẹ cũng kỳ

vọng “thầu phụ” (giáo viên, trưởng nhóm hướng đạo

sinh, nhân viên trại hè, thầy dạy nhạc và chuyên

gia tư vấn) có thể xây dựng hệ thống giá trị và đạo

đức cho con cái họ.

Và điều đó không mấy phát huy tác dụng!

Những thầu phụ này, cùng với những thể chế và tổ

chức mà họ đại diện, có thể bổ sung, hỗ trợ và

chống lưng cho cha mẹ, nhưng đòi hỏi và kỳ vọng họ

làm nhiều hơn thế lại làm mất đi trách nhiệm và

nghĩa vụ của người làm cha làm mẹ.

Ai?

Cha mẹ ư? Ai?

36

Chính bạn!

CÁI GÌ?

Có tồn tại cái gọi là giá trị phổ biến không? Có

tồn tại cái gọi là đạo đức vô điều kiện, bất biến

và phi tôn giáo không? Liệu có những tiêu chuẩn về

suy nghĩ và hành động hiển nhiên đúng và được mặc

nhiên thừa nhận là tốt, hoặc ít nhất cũng là “tốt

hơn” so với những suy nghĩ và hành động ngược lại

hay thay thế, hay không?

Chúng tôi đã vật lộn với những câu hỏi này - không

phải như những triết gia cố tạo ra một hệ thống

giá trị phổ quát mà như những ông bố bà mẹ muốn

biết rõ điều gì quan trọng với chúng tôi và về điều

chúng tôi hi vọng là quan trọng với con cái mình.

Trên cương vị những người viết sách, chúng tôi đã

37

vật lộn với việc định nghĩa từ giá trị, với việc

tách biệt giá trị với những kỹ năng và đặc tính

thông thường, và với việc phân loại một danh sách

những giá trị nội hàm mà những bậc cha mẹ khác có

thể đồng tình, thấu hiểu, tiếp nhận và dạy bảo.

Chẳng có việc gì là đơn giản. Chúng tôi đã phải

vật lộn để phát triển một khái niệm, một bộ các

tiêu chí, một danh sách, và chúng tôi không ngây

thơ, cũng không giả vờ cho rằng danh sách của chúng

tôi sẽ được vận dụng hoàn hảo cho tất cả mọi

người. Trên thực tế, giá trị cần phải mang tính cá

nhân, và hãy để chúng tôi nhấn mạnh lại rằng mục

tiêu của cuốn sách này không phải là “biến đổi” cha

mẹ (người đọc) theo một giá trị cụ thể nào mà nhằm

giúp họ biết cách dạy cho con những giá trị mà họ

38

lựa chọn.

Hãy cùng suy nghĩ với chúng tôi thông qua định

nghĩa, tiêu chí và danh sách của chúng tôi - và hãy

chớp lấy cơ hội để đánh giá lại những giá trị của

chính bạn và những suy nghĩ của bản thân bạn về giá

trị. Nhưng cần phải nhớ rằng khi bạn làm điều đó,

mục tiêu không phải là đánh giá hay biện hộ cho bản

thân bạn. Hãy suy nghĩ dựa trên những điều mà hiện

tại bạn xem là giá trị tốt và dựa trên những giá

trị mà bạn cảm thấy có thể phát triển cũng như đem

lại niềm vui cho cuộc sống của con bạn. Chắc chắn

sẽ có những giá trị mà bạn không có hoặc những tiêu

chuẩn mà bạn không tuân theo nhưng bạn lại mong

mỏi nhìn thấy chúng được vận dụng và phát triển

trong cuộc sống của con bạn. Chẳng có gì là không

39

nhất quán trong chuyện đó và cũng chẳng có gì là

đạo đức giả cả. Chúng ta ai mà chả mong dạy được

nhiều hơn so với những gì chúng ta học được. Tất cả

chúng ta đều muốn con cái vượt trội hơn mình. Thực

ra, chúng ta muốn con mình học được từ những kinh

nghiệm của chúng ta, từ cả những gì chúng ta cảm

thấy mình đã làm tốt và từ cả những gì mà hiện nay

chúng ta có thể đã làm khác đi.

Trong giai đoạn đầu của quá trình viết cuốn sách

này, chúng tôi đã cho một người bạn xem đề cương

bản thảo. Người bạn này trải qua một tuổi thơ khốn

khó trong một gia đình tan vỡ, đã tìm đủ mọi cách

để sống và thời gian gần đây mới ổn định để bắt đầu

cuộc sống gia đình riêng. Cô ấy đọc qua 12 giá trị

mà chúng tôi đã liệt kê, cùng với những định

40

nghĩa/giải thích ngắn gọn cho mỗi giá trị. Sau đó

cô ấy gập bản thảo lại, vỗ tay và nói: “Mình nhất

trí. Mình muốn dạy tất cả những giá trị này cho con

mình, nhưng mình e là mình thấy một vài giá trị

trong số đó hơi giả tạo!”

Tôi nghĩ là trông tôi lúc đó có vẻ lúng túng, vì

cô ấy nói thêm rằng: “Suy cho cùng, cậu không thể

kỳ vọng trẻ làm được điều mà cậu đã không làm được,

cũng như không thể kỳ vọng trẻ trở thành người mà

cậu không bao giờ có thể trở thành, đúng không?”

Tôi vẫn không nói gì. Tôi đang nghĩ đến điều cô ấy

vừa mới nói. Cô ấy cũng nghĩ về điều đó và nhận ra

điều đó không hề dễ hiểu. Cô ấy tiếp tục, tìm kiếm

những từ có thể giải thích cho nhận định cô ấy vừa

đưa ra.

41

“Ý mình là cậu không thể bảo con ‘Hãy làm như mẹ

nói, chứ đừng làm như mẹ đã làm’, đúng không?”

Tôi chờ đợi. Có quá nhiều điều trong quá trình tư

duy của cô ấy khiến tôi khó có thể ngắt lời cô ấy

được, hóa ra suy nghĩ của cô ấy lại đúng.

“Điều đó thật ngớ ngẩn, đúng không? Mình nghĩ là

nếu mình tin có một điều gì tốt đẹp, hoặc đúng đắn,

hoặc chí ít là tốt hơn, mình sẽ muốn dành điều đó

cho con mình. Có lẽ con không cần phải lặp lại trải

nghiệm của mình để đưa ra quyết định giống như

mình trước kia”.

--- Linda

Trước tiên là khái niệm:

Một “giá trị” đích thực và được đông đảo mọi người

chấp nhận phải là điều làm nảy sinh hành động có

42

lợi cho cả người thực hiện hành động và những người

thụ hưởng hành động đó. Đó phải là một nguyên tắc

đem lại sức khỏe hoặc ngăn chặn được thiệt hại

(hoặc cả hai). Đó phải là điều có lợi hoặc điều

ngăn chặn được tổn thương. Mỗi giá trị trong 12 giá

trị được miêu tả ngắn gọn trong bảng mục lục (và

được trình bày sâu sắc, kỹ lưỡng hơn trong mỗi

chương ở nội dung) đều phù hợp với khái niệm này.

Tiếp theo là tiêu chí:

Vì mục đích của những người làm cha làm mẹ và vì

danh tiếng của những người cầm bút, chúng tôi đã

vận dụng thêm một số tiêu chí cho thuật ngữ giá trị

để tách biệt nó với những kỹ năng, đặc điểm hoặc

tính cách cũng có thể có lợi. Điểm khác biệt nằm ở

đây: Giá trị là một phẩm chất được phân biệt bởi

43

(a) khả năng gia tăng và nhân cấp tài sản của chúng

ta ngay cả khi nó bị lấy đi và (b) sự thật (thậm

chí còn có thể coi là quy luật) càng đem cho nhiều

người, nó càng được nhiều người khác trả lại cho

chúng ta.

Ví dụ minh họa: Thành thật được định nghĩa là một

giá trị vì nó có lợi cho cả người thực hiện và

người thụ hưởng. Tình yêu cũng vậy, lòng tốt cũng

thế, công bằng cũng vậy v.v… Những phẩm chất này

đều đạt tiêu chí để trở thành giá trị vì ngay cả

khi chúng ta cho đi những phẩm chất đó, chúng ta

vẫn còn rất nhiều, và chúng ta càng cho nhiều,

chúng lại càng trở lại cuộc sống của chúng ta nhiều

hơn.

Như vậy, với mục đích của chúng tôi, những đặc

44

điểm cá nhân như tham vọng, tài năng toán học, vẻ

đẹp hình thể, sự giàu có hay khả năng đặt mục tiêu

dù đều là những đặc tính tốt, những kỹ năng hữu

ích, những lợi thế may mắn hay những đặc điểm dễ

chịu nhưng lại không phải là những giá trị phổ

biến. Tham vọng và mục tiêu chỉ đem lạilợi ích cho

cá nhân - chứ không phải lúc nào cũng đem lại lợi

ích cho nhiều người. Sự giàu có sẽ không thể tăng

thêm nếu đem cho đi. Vẻ đẹp hình thể hoặc tài năng

toán học, ngay cả khi có thể cho đi, cũng không thể

lấy lại.

Như vậy, giá trị là những phẩm chất đem lại lợi

ích cho bản thân và người khác, những phẩm chất có

thể cho đi nhưng sẽ thu lại được ngày càng nhiều

hơn sau khi cho đi.

45

Và bây giờ là một danh sách: Hãy nhìn lại một lượt

12 giá trị được liệt kê và định nghĩa ngắn gọn

trong bảng mục lục. Hãy nghĩ xem chúng có khớp với

khái niệm và tiêu chí chúng tôi đã đưa ra hay

không. Quan trọng hơn, hãy xem chúng có phù hợp với

cảm nhận của bạn về điều bạn muốn cho và dạy con

bạn không.

Trong thế giới hiện nay, cuộc sống có quá nhiều

thứ liên quan đến nhận. Ngược lại, giá trị lại có

liên quan tới tồn tại và cho đi. Chính con người

chúng ta và điều chúng ta cho đi, chứ không phải

điều chúng ta có, làm nên con người đích thực bên

trong chúng ta. Và chính chúng ta và điều chúng ta

cho con, chứ không phải bất cứ nhân tố hay thế lực

nào khác, sẽ quyết định giá trị của con và ảnh

46

hưởng tới con người con sẽ trở thành và điều con sẽ

cho đi.

Trong số 12 giá trị chúng tôi liệt kê, một nửa

được gọi là giá trị của việc tồn tại vì đó là những

giá trị bắt đầu với sự phát triển của một phẩm

chất hoặc một thái độ bên trong con người chúng ta

- phẩm chất hoặc thái độ quyết định cách chúng ta

hành động và cư xử với người khác. Nửa còn lại được

gọi là giá trị của việc cho đi vì chúng khởi đầu

như những món quà dành tặng người khác, sau đó quay

trở lại hình thành nên con người chúng ta.

Nhưng cũng đừng quá tách biệt hai nhóm này. Hai

nhóm này giao thoa, chồng chéo và kết hợp với nhau.

Giá trị của việc tồn tại (thành thật, dũng cảm,

trầm tính, tự lực, kỷ luật và trong sáng) đều được

47

cho đi khi đạt được - tức là thực hành “bên ngoài”

khi được phát triển “bên trong”. Và những giá trị

của việc cho đi (tôn trọng, yêu thương, trung

thành, không ích kỷ, tốt bụng và nhân từ) đều đạt

được khi cho đi và đều phát triển khi được thực

hành.

Mục đích của việc phân biệt và phân loại chỉ là để

hình thành một điểm khởi đầu. Chúng ta bắt đầu

phát triển kỷ luật hoặc sự tự lực hay trầm tính

bằng cách áp dụng nó vào chính bản thân mình. Chúng

ta bắt đầu phát triển tình yêu, sự nhạy cảm hoặc

lòng nhân từ bằng cách thực hành (và đem nó) cho

người khác. Nhưng cho và nhận, phát triển và đóng

góp, chẳng mấy mà hòa hợp và trộn lẫn với nhau.

Chúng ta sẽ nhanh chóng luyện tập yêu thương và tôn

48

trọng bản thân, đồng thời hình thành nó trong

chính chúng ta; và chúng ta cũng sẽ nhanh chóng đề

ra kỷ luật hoặc đem lại sự bình yên cho người khác

thông qua cam kết và việc làm gương của chúng ta.

Sơ đồ dưới đây có thể giúp thể hiện những điểm

khởi đầu và mạch phát triển:

Giá trị của việc tồn tại

(con người chúng ta)

Giá trị của việc cho đi

(điều chúng ta cho đi)

Thành thật Dũng cảm Trầm tĩnh

Tự lực, tiềm năng

Kỷ luật, điều chỉnh

Trung thành, đáng tin

Tôn trọng

49

Yêu thương

Không ích kỷ, nhạy cảm

Tốt bụng, tử tế

Công bằng, nhân từ

Mỗi giá trị lại bắt đầu bằng một thái độ về sự tồn

tại hoặc bằng một hành động cho đi, sau đó sẽ trở

thành cả hành động và thái độ - hoặc cả phẩm chất

và tài năng. Sau đó, điều thu về và điều cho đi sẽ

nuôi dưỡng và xây dựng lẫn nhau, cái này sẽ là chất

xúc tác, là năng lượng và nuôi dưỡng cái kia.

Sơ đồ trên đã tiết lộ cho chúng ta một bí mật, đó

là: Hai phương pháp tuyệt vời để dạy 12 giá trị

chính là tồn tại và cho đi.

Tồn tại và cho đi không chỉ là bài kiểm tra giá

trị của chúng ta, mà còn là phương tiện để chúng ta

50

dạy bảo và truyền lại những giá trị đó cho người

khác, đặc biệt là con cái.

Điều cuối cùng về câu hỏi Cái gì: Nhiều người nhìn

vào danh sách 12 giá trị và nói “Thế trí tuệ ở

đâu?” hoặc “Thế hài hước ở đâu?” hay “Thế tự tôn ở

chỗ nào rồi?” hoặc “Thế tự trị đâu rồi?” hay “Niềm

tin đâu?” hoặc “Sự cẩn trọng và cảnh giác đâu?” Bất

cứ điều gì bạn không thấy trong danh sách này đều

có thể tìm thấy ở một trong hai chỗ:

a. Được giấu kín trong danh sách 12 giá trị. Khi

bạn đọc vào các chương, bạn sẽ thấy 12 giá trị đó

rộng hơn tên gọi của chúng nhiều.

b. Trong đầu bạn. Nếu có giá trị nào đó bạn muốn

dạy cho con, nhưng bạn không tìm thấy ở đây thì hãy

dạy chúng. Những phương pháp và ý tưởng về giá trị

51

bạn tìm thấy ở đây có thể giúp bạn làm được điều

đó.

Không cần phải tuân thủ thứ tự của 12 giá trị đúng

như trong cuốn sách này. Mỗi giá trị đều độc lập

và có thể được dạy trước, sau hoặc ở giữa. Điều

quan trọng là bạn chọn được một giá trị để tập

trung trong mỗi tháng. Đầu mỗi tháng, hãy chọn một

giá trị có vẻ liên quan nhất, hoặc dễ ứng dụng

nhất, hoặc cần thiết nhất đối với bạn và con bạn

tại thời điểm đó và trong suốt tháng tiếp theo.

Vậy nên… câu trả lời cho câu hỏi Cái gì:

12 giá trị phổ quát… được thêm hoặc bớt, hoặc điều

chỉnh so với danh sách của riêng bạn, khao khát

của riêng bạn, hi vọng của riêng bạn dành cho con

cái.NHƯ THẾ NÀO?

52

Như đã nói, phương pháp tối ưu để dạy trẻ giá trị

là chính chúng ta phải làm gương về việc tồn tại và

cho đi.

Hình mẫu luôn là người thầy tốt nhất - và điều

chúng ta làm luôn lấn át, làm lu mờ điều chúng ta

nói.Một người bạn của chúng tôi kể rằng cô rất bực

vì hai đứa con nhỏ đánh nhau để tranh giành một

con búp bê, bực tới nỗi cô đã chộp lấy con búp bê

và ném nó qua cửa sổ. Sau đó, cô “giảng đạo” cho

bọn trẻ về việc chia sẻ, bảo chúng không được đánh

nhau và cô cứ nghĩ rằng khi giảng giải xong có

nghĩa là cô đã dạy bọn trẻ được một điều gì đó.

Đúng như vậy! Sau ngày hôm đó, cô phát hiện ra bọn

trẻ ném bánh mì ra ngoài cửa sổ. Trẻ thường học từ

việc chúng ta làm nhiều hơn so với điều chúng ta

53

nói!--- Linda

Nếu làm gương là người thầy chính thì tiếp đến

phải kể đến những phương pháp kể chuyện, chơi trò

chơi, đóng kịch và tưởng tượng.

Cuốn sách này bao gồm một loạt những phương pháp,

vì với hầu hết chúng ta, thật khó để có thể nghĩ ra

những câu chuyện, những trò chơi của riêng mình.

Tuy nhiên, cần phải nhớ rằng một số phương pháp tốt

nhất lại là những phương pháp chúng ta nghĩ ra

trong tình huống cấp bách, vào thời khắc cần kíp.

Và điều có thể giúp chúng ta nghĩ được là phải có

mục tiêu rõ ràng. Tất cả chúng ta đều có thể suy

nghĩ thấu đáo hơn khi có một mục đích… kiểu như mục

tiêu cụ thể là dạy một giá trị riêng lẻ và tách

biệt cho con chúng ta mỗi tháng. Chính vì vậy mà

54

phần còn lại của cuốn sách này không được trình bày

theo chương mà theo “tháng”. Mỗi lần hãy tập trung

vào chỉ một giá trị, một giá trị cho mỗi tháng

trong năm. Khi bạn đã hoàn thành cả 12 tháng, hãy

bắt đầu lại - khi đó con bạn sẽ lớn thêm một tuổi

và sẽ sẵn sàng để học những giá trị đó ở cấp độ

mới.

Khi đặt ra mục tiêu cụ thể cho mỗi tháng - một giá

trị cụ thể chúng ta muốn tập trung vào và dạy cho

con - và khi chúng ta được quyền lựa chọn phương

pháp từ bộ những phương pháp có thể lựa chọn, chúng

ta có thể trả lời câu hỏi “như thế nào”.

Có một số phương pháp và thủ thuật đặc biệt thích

hợp với việc dạy bảo giá trị đạo đức. Hãy cùng làm

quen sơ bộ với những phương pháp và thủ thuật này

55

từ ngay bây giờ vì chúng sẽ được sử dụng thường

xuyên trong các “tháng”.

• “Kịch bản” và các kiểu trò chơi rất hữu ích vì

chúng cho phép trẻ thực sự đặt mình vào tình huống

và “xem” diễn biến cũng như nguyên nhân - kết quả

của những lựa chọn hoặc hành vi khác nhau.

• Thảo luận khái niệm: Trẻ nói chuyện về những

thuật ngữ và khái niệm đạo đức (ở mức độ của trẻ)

với cha mẹ. Điều này giúp trẻ phát triển cả hứng

thú cũng như khả năng “nói chuyện thực sự” với

người lớn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hành vi

đạo đức của trẻ và khoảng thời gian trẻ nói chuyện

với cha mẹ có liên quan trực tiếp tới nhau. Những

giá trị của chúng ta sẽ được truyền đạt dần dần và

đều đều sang trẻ khi chúng ta tương tác với trẻ.

56

• Tán dương với khích lệ là phương pháp có khả

năng biến hành vi đạo đức thành thói quen nhất

quán, có ý thức. Công tước xứ Wellington gần cuối

đời được hỏi nếu có thể thay đổi quá khứ thì ông

muốn thay đổi điều gì. Câu trả lời của ông là “Tôi

muốn đưa ra nhiều lời khen ngợi hơn nữa”. Việc chỉ

ra thất bại không thay đổi được điều gì - nó chỉ

sinh ra tội lỗi và kéo dài mãi hiện trạng. Thay đổi

thực sự bắt nguồn từ việc thấy trẻ làm việc gì đó

tốt và khen ngợi, tán dương hành vi đó.

Một chiều Chủ nhật, tôi liếc qua tờ báo đang đọc

thì nhìn thấy gương mặt khó chịu, không vui của cậu

con trai 6 tuổi Jonah.

“Gì thế, anh bạn?” “Dạ, không có gì”. “Con chắc

không?” “Chắc ạ”.

57

Tôi quay lại đọc báo, nhưng tâm trí không còn tập

trung được vào những con chữ nữa. Tôi đang nghĩ đến

buổi chiều hôm trước - trận đấu bóng - và đứa trẻ

đáng thương đã gọi Jonah là “thộn”.

Tôi bỏ tờ báo xuống và bế Jo đặt lên đầu gối.

“Con yêu, gần đây bố hay nghĩ đến một số việc con

đặc biệt giỏi”.

“Con ấy ạ?”

“Ừ. Con có biết là con rất giỏi trong việc thân

thiện với những bạn khác không?”

Tôi tiếp tục nói cho thằng bé về những việc mà tôi

cho là thằng bé thực sự giỏi. Những việc đó bao

gồm “làm em bé cười”, “nói rõ ràng” và “luôn nhớ

đánh răng”. Thái độ và cử chỉ của Jonah hoàn toàn

thay đổi trước mắt tôi. Dáng vẻ thằng bé thay đổi,

58

vẻ mặt thằng bé cũng thay đổi, tươi vui hơn. Mắt

thằng bé lấp lánh. Thằng bé tiếp nhận lời tán dương

hệt như một miếng bọt biển khô hút nước.

“Bố ơi, chúng ta viết lại đi!” “Viết lại cái gì hả

con?”

“Viết lại những việc mà con giỏi ấy!” Thằng bé

muốn lưu giữ lại những câu khen ngợi đó.

“Viết ở đâu nào?” tôi nói, mắt nhìn quanh để tìm

một mẩu giấy.

Jonah cũng đưa mắt nhìn quanh, nhưng trong phòng

khách chẳng có gì thích hợp để viết được.

“Ở đây ạ”, thằng bé nói, “viết vào tay con đi ạ.

Bố hãy lấy bút viết vào tay con những việc mà con

giỏi đi ạ”.

Tôi đã viết. Và thằng bé không chịu rửa tay cho

59

tới khi mẹ bắt nó phải rửa.

--- Richard

• Khen thưởng, phần thưởng và bất cứ dạng ghi nhận

nào đi kèm với lời khen ngợi là cách hiệu quả để

khuyến khích hành vi đạo đức. Ngoài các câu khen

thưởng khác nhau, phần thưởng cụ thể (huy hiệu ghi

nhận nỗ lực đặc biệt cho một giá trị cụ thể trong

một tuần cụ thể nào đó) vừa có thể là điểm thảo

luận sôi nổi vừa là động lực thúc đẩy.

• “Cơ hội thứ hai” và cách tiếp cận “cùng bắt đầu

lại” mà cha mẹ đưa ra có thể điều chỉnh hành vi và

nhắc trẻ nhớ về những giá trị đạo đức mà không có

tác động tiêu cực của việc trừng phạt và phê bình.

• Việc ghi nhớ những cụm từ, những phương châm

ngắn gọn, hình tượng thể hiện một giá trị cụ thể

60

nào đó theo cách thông minh và dễ nhớ đặc biệt hữu

ích trong việc cấy những ý niệm tốt đẹp vào tâm trí

trẻ.

• Giá trị và điều trái ngược với giá trị đó: Cái

nào giúp đỡ, cái nào gây tổn thương? Bằng cách

hướng dẫn trẻ khám phá từ trái nghĩa với mỗi giá

trị, bạn có thể hình thành “thái cực đối lập” và tự

đặt mình vào tình huống phải hỏi cực nào tổn

thương người khác, cực nào giúp đỡ người khác.

• Ghi nhận hành vi tích cực, bỏ qua hành vi tiêu

cực.Trẻ luôn muốn được chú ý và thường thì cha mẹ

chỉ chú ý tới hành vi tiêu cực và bỏ qua những hành

vi tích cực của trẻ. Chúng ta có xu hướng “bỏ mặc

việc tốt” và dành toàn bộ nỗ lực để sửa những điều

sai quấy. Chúng ta cần phải làm ngược lại để “bắt

61

được trẻ làm việc đúng”. Khi sống ở Nhật Bản, tôi

đã được chứng kiến một ví dụ vô cùng hoàn hảo về

việc mà tất cả chúng ta nên làm trên cương vị làm

cha mẹ - việc đó là: Chú ý tới hành vi tích cực

thay cho hành vi tiêu cực (việc mà những bậc cha mẹ

ở các nước phương Đông có vẻ giỏi hơn những bậc

cha mẹ ở các nước phương Tây).

Tôi sang nhà hàng xóm để mượn một cuốn sách. Người

phụ nữ Nhật nhà kế bên đã để tôi vào, và khi chúng

tôi đang nói chuyện, cậu con trai nhỏ của cô ấy

bắt đầu mè nheo, khóc và không ngừng kéo gấu váy cô

ấy. Cô hoàn toàn phớt lờ thằng bé và tiếp tục đặt

toàn bộ sự chú ý vào tôi. Thằng bé vẫn kiên trì và

lại càng gào to hơn. Ngay lập tức, người mẹ bế cậu

bé lên - trong khi vẫn đang nói chuyện với tôi - mở

62

cánh cửa gần nhất ra, tống thằng bé vào và đóng

cửa lại. Hóa ra đó là phòng chứa đồ. Chỉ một lúc

sau thằng bé bước ra, và rất lịch sự hỏi xin điều

nó muốn. Lần này người mẹ đã trả lời nó.

Khi chúng tôi lên lầu để tìm cuốn sách, tôi thấy

hai đứa con khác của cô ấy đang ngoan ngoãn ngồi

chơi cùng với nhau. Lúc này, cô dừng cuộc nói

chuyện của chúng tôi để đi đến và khen hai đứa trẻ

vì hành vi của chúng.

Tôi đã được chứng kiến một ví dụ hoàn hảo về ghi

nhận, khen ngợi và tặng thưởng cho hành vi tích

cực, đồng thời bỏ qua hành vi tiêu cực của một mẹ

Nhật!--- Richard

Mỗi giá trị (mỗi tháng) lại bao gồm một bộ những

phương pháp gợi ý dành riêng cho trẻ chưa đến tuổi

63

tới trường, trẻ ở lứa tuổi tiểu học và trẻ ở lứa

tuổi vị thành niên. Tất nhiên, trong mỗi tháng, bạn

sẽ tập trung vào những phương pháp cụ thể và phù

hợp với lứa tuổi của con bạn (hoặc các con bạn).

Với trẻ chưa đến tuổi tới trường, những phương

pháp hiệu quả nhất là những trò chơi, những câu

chuyện đơn giản và những lời khen ngợi, khích lệ.

Với trẻ ở lứa tuổi tiểu học, phần thưởng đặc biệt

hiệu quả vì những trò ghi nhớ, trò xếp thứ tự và

những trò chơi khác đòi hỏi phải suy nghĩ nhiều

hơn.Với trẻ vị thành niên, “thảo luận như người

lớn”, trò chuyện “giúp ích và tổn thương” cùng

những câu chuyện có thật về những bạn đồng trang

lứa khác sẽ thu hút được sự quan tâm cao nhất của

chúng.

64

Những phương pháp này, được áp dụng riêng cho từng

giá trị cụ thể, và được kết hợp với những ý tưởng

cá nhân của chúng ta, sẽ trở thành những công cụ

trong tay cha mẹ và bí quyết giúp chúng ta trở

thành những “thầy dạy giá trị” tự tin.

Khi bắt đầu nỗ lực có tổ chức để dạy những giá trị

trong cuốn sách này cho con mình, ban đầu, chúng

tôi đã tổ chức một cuộc họp gia đình - một kiểu

khởi đầu để giải thích chúng tôi sẽ dạy gì và tại

sao.

Cũng như hầu hết những cuộc họp gia đình khác,

cuộc họp lần này cũng trở nên hỗn độn. Mọi người

chỉ chú ý được một lúc, và sau đó là hàng loạt câu

hỏi “Khi nào thì xong ạ?” hay “Con phải ra ngoài và

gọi điện cho bạn con bây giờ”.

65

Nhưng tất cả chúng tôi đều học được vài điều và

chúng tôi đã đặt ra giai đoạn cho các “tháng” phía

trước. Chúng tôi đã giải thích giá trị có nghĩa là

gì và đã điểm qua một lượt danh sách 12 giá trị.

Chúng tôi nói với bọn trẻ, theo cách trực tiếp và

thuyết phục nhất mà chúng tôi có thể, rằng lý do

chúng tôi muốn chúng học những giá trị này là vì

chúng tôi thực sự tin rằng giá trị là điều khiến

con người hạnh phúc. Chúng tôi cũng giới thiệu từ

đạo đức như thứ gì đó vẫn được miêu tả là làm việc

“đúng đắn” và tuân thủ theo các giá trị của chúng

tôi. Chúng tôi còn dẫn lời Ernest Hemingway1: “Đạo

đức là điều sau này bạn cảm thấy tốt. Phi đạo đức

là điều sau này bạn cảm thấy xấu”.

--- Linda

66

Vậy thì… như thế nào?

Với những phương pháp lấy từ cuốn sách này.

Và với những phương pháp bắt nguồn từ chính tâm

trí của bạn khi bạn suy nghĩ về con mình, và về mục

tiêu dạy một giá trị cụ thể mỗi tháng.

1 Ernest Hemingway (1899 - 1961): Tiểu thuyết gia,

nhà báo, người viết truyện ngắn người Mỹ. Ông được

đánh giá rất cao và được trao giải Nobel văn học

vì tài năng kể chuyện bậc thầy (nguyên lý “tảng

băng trôi”) thể hiện trong các tác phẩm của ông, mà

đỉnh cao là Ông già và biển cả.

(Ghi chú: Mỗi chương lại có một “phần thưởng” cho

những người thực hiện tốt giá trị của tháng. Chúng

tôi cho rằng đây là cách đặc biệt hiệu quả để buộc

trẻ tham gia vào quá trình học giá trị.)

67

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát