Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
42 Năm Làm Ăn Tại Mỹ Và Trung Quốc

42 NĂM LÀM ĂN TẠI

MỸ VÀ TRUNG QUỐC

Nhà xuất bản Lao động - Xã hội

Ngõ Hòa Bình 4 - Minh Khai

Hai Bà Trưng - Hà Nội

Tel: (04) 624 6921

Fax: (04) 624 6915

Công ty Cổ phần Sách Thái Hà

119 C5 Tô Hiệu - Cầu Giấy – HN

Fax: (04) 6287 3238

Tel: (04) 3793 0480

Website: www.thaihabooks.com

Chịu trách nhiệm xuất bản: Giám đốc Nguyễn Hoàng

Cầm Chịu trách nhiệm nội dung: Tổng biên tập Vũ Anh

Tuấn Biên tập viên nhà xuất bản: Nguyễn Thị Thúy

1

Biên tập: Trần Vũ Nhân Trình bày: Hoàng Vi

Sửa bản in: Thế Vân Thiết kế bìa: Cẩm Châu

42 năm làm ăn tại Mỹ và Trung Quốc, copyright ©

Alan Phan, Ph.D

Bản quyền bản tiếng Việt © 2010, 2011, 2013, 2014,

2015 Công ty Cổ phần Sách

Thái Hà

Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền

giữa Công ty Cổ phần Sách

Thái Hà và Tiến sĩ Alan Phan.

Không phần nào trong cuốn sách này được sao chép

hoặc chuyển sang bất cứ dạng thức hoặc phương tiện

nào, dù là điện tử, in ấn, ghi âm hay bất cứ hệ

thống phục hồi và lưu trữ thông tin nào nếu không

có sự cho phép bằng văn bản của Công ty Cổ phần

2

Sách Thái Hà.

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia

Việt Nam

Phan, Alan

42 năm làm ăn tại Mỹ và Trung Quốc / Alan Phan. -

Tái bản lần thứ 4. - H. : Lao động - Xã hội ; Công

ty Sách Thái Hà, 2015. - 199tr. ; 21cm. - (Tủ sách

V-Biz)

ISBN 9786046500179

1. Kinh doanh 2. Thị trường 3. Mỹ 4. Trung Quốc

338 - dc14

LXB0008p-CIP

In 1.000 cuốn, khổ 14,5x20,5cm tại Công ty Cổ phần

In Savina. Địa chỉ: Số nhà 22B, phố Hai Bà Trưng,

Hà Nội. Số đăng ký KHXB:

3

295-2015/CXBIPH/34-20/LĐXH. Quyết định xuất bản số:

61/QĐ-NXBLĐXH, cấp ngày 10/4/2015. In xong và nộp

lưu chiểu Quý II/2015.

ALAN PHAN

4 2 NĂ M LÀ M ĂN

TẠI MỸ VÀ TRUNG QUỐC

Tái bản lần thứ tư

Mục Lục

Lời giới thiệu

Lời tựa

Mở đầu

Chương 1: Chuyện kinh doanh và doanh nhân

Chương 2: Vốn liếng cho doanh nghiệp

Chương 3: Khía cạnh pháp lý

Chương 4: Quản trị doanh nghiệp

4

Chương 5: Quan hệ làm ăn

Chương 6: Đạo đức và kỷ cương quản trị

Chương 7: Kỹ năng và sáng tạo

Chương 8: Môi trường cạnh tranh

Chương 9: Cơ hội và rủi ro

Lời giới thiệu

Nếu là một doanh nhân, hẳn bạn sẽ vô cùng hứng thú

trước hai thị trường – có thể nói là rộng lớn, hấp

dẫn và mang tính cạnh tranh hàng đầu thế giới: Mỹ

và Trung Quốc.

Tuy mỗi thị trường có những đặc điểm riêng về tư

duy kinh doanh, nguồn vốn kinh doanh, quản trị

doanh nghiệp, quan hệ làm ăn, kỷ cương quản trị…

nhưng với cuốn sách này, bằng những kinh nghiệm

thiết thực suốt 42 năm làm ăn tại hai đất nước –

5

hai thị trường rộng lớn và đầy tiềm năng này, tác

giả cuốn sách – Tiến sĩ Alan Phan sẽ mang lại cho

các bạn những thông tin và kỹ năng vô cùng thiết

thực cho những doanh nghiệp muốn làm ăn, kinh doanh

tại Mỹ và Trung Quốc nói riêng cũng như các doanh

nhân trẻ nói chung.

Tiến sĩ Alan Phan là doanh nhân Việt kiều đầu tiên

đưa công ty tư nhân của mình lên sàn chứng khoán

Mỹ vào năm

1987. Năm 1999, Tập đoàn Hartcourt của ông đạt mức

thị giá lên đến 670 triệu USD, hiện nay đã tách

thành năm công ty (HRCT, SRRY, ETLK, ENVI và SPXP)

và tiếp tục niêm yết trên thị trường chứng khoán

Mỹ. Ông cũng là người đầu tiên giới thiệu hệ thống

bán cổ phiếu qua mạng và giáo dục online tại Trung

6

Quốc vào năm 1997. Trước đó, ông đã có

nhiều năm kinh nghiệm làm việc trong các công ty

đa quốc gia cũng như các ngân hàng lớn ở Wall

Street.Hiện nay, Tiến sĩ Alan Phan đang là Chủ

tịch Quỹ đầu tư VIASA (quỹ riêng của gia đình) và

là chuyên gia tư vấn về các thị trường đang nổi

(Emerging Markets) cho một số công ty đa quốc gia

tại Mỹ, châu Âu và Trung Quốc. Ông cũng là cổ đông

lớn tại 6 công ty đại chúng ở Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Tiến sĩ Alan Phan du học Mỹ từ năm 1963. Ông tốt

nghiệp bằng Cử nhân tại Penn State (Mỹ), Thạc sĩ

Quản trị kinh doanh tại American Intercontinental

(Mỹ), Tiến sĩ khoa học tại Sussex (Vương quốc Anh)

và Tiến sĩ Quản trị kinh doanh tại Southern Cross

7

(Australia). Ông cũng là Giáo sư thỉnh giảng tại

nhiều trường đại học tại Mỹ (Colorado, Columbia,

Cal State) và Trung Quốc (Fudan, Tongji).

Trong thời kì kinh tế hội nhập và toàn cầu hóa

hiện nay, hi vọng rằng cuốn sách 42 năm làm ăn tại

Mỹ và Trung Quốc sẽ mang lại cho các doanh nhân một

cái nhìn đúng đắn, thiết thực về hai thị trường

lớn bậc nhất thế giới – Mỹ và Trung Quốc, từ đó có

thể học hỏi, mở rộng và ngày một phát triển công

việc kinh doanh của mình.

Xin trân trọng giới thiệu cùng quý độc giả.

Công ty Cổ phần Sách Thái Hà

Lời tựa

Ngày xưa tôi say mê truyện Tây Du Ký, nhất là đến

phần khi Tôn Hành Giả phi vân nhảy qua năm ngọn núi

8

Ngũ Hành, để rồi cuối cùng thấy mình không vượt

qua năm ngón tay của Phật. Quay nhìn lại những

chuyện phiêu lưu làm ăn của tôi suốt 42 năm qua,

tôi thấy mình cũng cảm nhận được rất nhiều điều thú

vị, hưng phấn, nhưng cũng cảm thông với giác ngộ

của Tôn Hành Giả về thân phận bé nhỏ của mình khi

so với lưới trời lồng lộng của vũ trụ. Cảm thông

thôi, chứ tôi không mơ nghĩ mình là một Tôn Hành

Giả khuấy động cung đình của Ngọc Hoàng, mà chỉ là

một con ếch nhỏ từ xứ Việt quê mùa, đem chuông đi

đánh xứ người. Nghĩ là mình đã ra biển lớn tranh

đua cùng thiên hạ, vung tay ca múa trên nhiều sân

khấu; nhưng thực sự vẫn còn quanh quẩn trong cái

đáy giếng của mình. Trên hết, sau những tiếp cận

với nhiều nền văn hóa và học rất nhiều bài học hay

9

dở, con ếch thấy mình vẫn là một con ếch rất Việt

Nam.

Mặc dù liên tục sống và làm việc ở Mỹ suốt 26 năm

(từ1963), sau đó, lang thang khắp 32 nước trong

quãng đời còn lại, kể cả 12 năm ở Trung Quốc, tôi

vẫn thấy tâm hồn mình mang đậm nét Việt Nam của một

chàng trai 18 tuổi khi rời xứ sở. Nhận học bổng

USAID, tôi hân hoan bỡ ngỡ trong môi trường đại

học, yêu thích đến độ ước mơ lớn nhất lúc đó

của tôi là trở thành một ông giáo sư khả kính của

một trường đại học nổi tiếng. Nhưng dòng đời cuốn

nhanh, đôi khi mình không kịp quyết định và tôi trở

thành một doanh nhân bất đắc dĩ. Không thực sự

muốn làm ăn kiếm tiền, nhưng “nghiệp” kinh doanh là

một hấp dẫn tuyệt vời như tứ đổ tường1 (liên tưởng

10

thôi vì tôi không dùng hay ưa thích gì bốn món

này, có lẽ chỉ… một món). Tôi bị cuốn hút trong cơn

lốc xoáy của hạnh phúc lẫn đau khổ và chỉ biết an

ủi mình khi thất bại, là dù sao “định mệnh đã an

bài”.

Cuốn sách này tôi viết lại như một ghi nhớ trân

trọng để cảm ơn cái định mệnh đó.

Và cảm ơn thì rất nhiều. Trước hết, tôi chân thành

cảm ơn nhà báo Nguyễn Mạnh Dương của Doanh nhân

Sài Gòn đã hỗ trợ tôi trong công việc biên soạn.

Tôi xin cảm ơn Âu Ngọc Hồ, Peter Peterson đã giúp

thiết kế, đánh máy, hỗ trợ soạn thảo. Tôi xin cảm

ơn Công ty CP Sách Thái Hà đã rất nhiệt tình trong

việc xuất bản cuốn sách này.

Xa hơn nữa, tôi phải cảm ơn những người đã giúp

11

đỡ, cấu trúc và biến thể con người kinh doanh trong

tôi. Tôi nhớ mãi những bài giảng tuyệt vời trong

trường đại học của Giáo sư Warren Underwood… Tôi

không quên các bậc thầy về kinh doanh (mentors) đã

nhào nặn tư duy của tôi

như Mory Kraselnick, Henry Kauder,… Ngay cả những

nhân vật tôi chỉ gặp một hai lần, không quen biết

nhiều, nhưng đã có một ấn tượng sâu sắc và chỉ bảo

tôi vài điều thật hữu ích. Tôi muốn nói đến Tướng

Alexander Haig, ông cựu Bộ trưởng Robert Rubin, ông

Boss Shaul Eisenberg, ngài Larry Elisson, Thượng

nghị sĩ Jack Kemp, ngài Robert Kuok, ngài Lim Siew

Leung và bao nhiêu con người “vĩ đại” khác. Tôi

cũng bày tỏ lòng biết ơn tới các bạn thân trong

thương trường đã giúp đỡ tôi rất nhiều về mặt tinh

12

thần khi thành công cũng như thất bại. Xin được cảm

ơn James DeRosa, Cynthia Kacar,…

Ngoài những ân nhân, tôi cũng xin được dành đôi

lời cảm ơn các đối thủ và kẻ thù. Thực sự, họ cũng

là ân nhân vì đã dạy tôi rất nhiều bài học thực

dụng và giữ tôi không ngã đau khi leo cao. Những

cái tên như Sherman Mazur, Jerry Newman… - các

bloggers vô danh trên các diễn đàn hay lăng mạ tôi

- cũng phải được tri ân.

Và sau cùng, tôi xin cảm ơn các bạn doanh nhân trẻ

của Việt Nam. Trong những cuộc gặp gỡ, các anh chị

em đã cho tôi hứng thú để viết cuốn sách này. Dù

chỉ là một con ếch, tôi đã sống một cuộc sống phiêu

lưu đầy kỳ thú vì biết “lên đường”. Đừng lo sợ,

nghi ngại, hãy đi tìm những cuộc phiêu lưu cho cá

13

nhân mình, cho cuộc đời mình. Bạn sẽ gặp nhiều đắng

cay, thất vọng, nhưng bạn cũng sẽ gặp nhiều may

mắn, thành công. Hãy giữ vững niềm tin: Cứ đi ắt sẽ

đến.

Alan Phan

Sài Gòn, tháng 10 năm 2010

Mở đầu

Ếch ngồi đáy giếng

Tính từ thời điểm học việc, tập tành khởi nghiệp

rồi lăn lộn trên hai thị trường lớn và khó khăn

nhất là Mỹ và Trung Quốc, cho đến nay khoảng thời

gian đó đã chiếm ngót 42 năm trong cuộc đời tôi.

Thật nhiều điều để nhớ và để quên. Có những lúc

tham vọng thật nhiều, tiền bạc không thiếu, danh

tiếng bay cao, đi khắp năm châu; nhưng có những lúc

14

phải một mình đối diện với vực thẳm phá sản, những

lời chê bai dè bỉu, những ganh tị phá hoại, rồi cả

những lỗi lầm dại dột của mình. Nhìn từ tổng quan,

bỏ qua những lời khen tiếng chê của thiên hạ, tôi

thấy mình vẫn giống như một chú ếch ngồi dưới đáy

giếng, cố leo lên vài ba bậc, cũng chỉ là sự thu

gọn bầu trời trong một không gian hạn hẹp, tầm

thường và thua kém.

Làm chủ ở quê nhà

Năm 18 tuổi, tôi rời Việt Nam để sang Mỹ học. Sau

khi học xong, tôi có đi làm vài nơi, nhưng không

hào hứng lắm với cảnh “sáng vác ô đi chiều vác về”.

Thấy nhớ nhà và vẫn còn

máu mạo hiểm, thích phiêu lưu ở tuổi 22, nên tôi

về nước năm 1968. Sau 5 năm ở Mỹ, có chút kiến thức

15

và bằng cấp, lại không phải chịu gánh nặng gia

đình, tôi tự tin và yêu đời, dù chẳng có chút logic

nào trong cảm nhận này. Có lẽ tinh thần lạc quan

luôn tiềm ẩn trong mỗi người Việt, hay chỉ là cá

tính tự nhiên của tuổi trẻ?

Việt Nam lúc đó còn chiến tranh, cuộc sống đầy bấp

bênh với những thay đổi liên tục về chính trị và

kinh tế. Mọi người tìm cách ra đi, còn tôi lại lững

thững quay về. Gia đình bạn bè đều ngạc nhiên,

thậm chí còn khuyên tôi nên đi khám bác sỹ… tâm lý.

Xuất thân từ một gia đình nghèo khó, sau đó nhờ bố

mẹ cố gắng làm ăn, tôi leo lên tầng lớp trung lưu,

nên tôi cũng không có thế lực hay lợi điểm gì

ngoài xã hội. Tôi nhập ngũ rồi về dạy học ở trường

Đại học Kỹ thuật Phú Thọ (sau này là Đại học Bách

16

Khoa TP.HCM), cuộc sống bình thường, giản dị và

cũng không nhiều tham vọng. Chắc chắn khi đó tôi

không có ý muốn gì về chuyện làm ăn kinh doanh. Tôi

nghĩ đơn giản là ở Việt Nam vài năm, rồi quay lại

Mỹ học để lấy bằng tiến sỹ với mộng ước làm một

giáo sư đại học tại Mỹ.

Đến khi tôi gặp anh chàng người Do Thái của tập

đoàn Eisenberg tại Sài Gòn thì mọi chuyện thay đổi

hết. Tập đoàn này huấn luyện và đưa tôi vào môi

trường kinh doanh của họ. Sống và làm việc với

những người Do Thái một thời gian, tôi bắt đầu có

tư duy như một doanh nhân Do Thái. Ban đầu chỉ làm

công, nhưng tôi học hỏi rất nhanh, lại chịu khó

chăm chỉ, giúp ích cho hoạt động của họ nhiều, nên

được cất nhắc

17

lên làm đối tác, hưởng 20 - 30% lợi nhuận mỗi dự

án. Tôi cũng biết tự đi tìm vốn góp và khám phá

rằng mình có một tài năng bẩm sinh là bán hàng, từ

sản phẩm tiêu dùng nhỏ đến các công trình, thiết bị

lớn.

Công ty đầu tiên tôi chính thức đầu tư và làm quản

lý là Dona Foods (vẫn tồn tại đến nay sau 38 năm

tại Biên Hòa). Công ty thuộc gia đình ông Hồ Vĩ

Kiệt - một thương gia gốc Hoa ở Chợ Lớn. Hãng

Eisenberg ký hợp đồng bán máy móc công nghệ cho

công ty ông trị giá khoảng 2 triệu USD để lập một

nhà máy sản xuất đồ hộp. Ngân hàng Phát triển Kỹ

nghệ lúc đó tài trợ 75% vốn đầu tư (khoảng 1,5

triệu USD) cho dự án. Ông Kiệt phải bỏ thêm 25%

cộng với tiền xây nhà máy, tổng cộng là 1 triệu

18

USD. Sau sáu tháng, ông không kiếm được tiền để đầu

tư. Lúc đó, để cứu vãn hợp đồng cung cấp thiết bị

và số tiền hoa hồng của tôi, tôi tập họp bạn bè để

cùng góp vốn mua lại dự án. Tôi đổi tên nhà máy

thành Đông Á thực phẩm (Dona Foods) thay cho tên

Đại Việt trước đây. Nhà máy hoạt động thành công

nhờ nhiều hợp đồng lớn (phần lớn do khả năng bán

hàng của tôi) và một thị trường nội địa rất tốt.

Bắt tay vào kinh doanh rồi, tôi mới thấy phải lo

lắng đến quá nhiều thứ lặt vặt cũng như to lớn. Mới

25 tuổi đời, tôi đã mất ngủ thường xuyên. Công ty

mới khởi nghiệp giống như con tàu bị thủng nhiều

lỗ, vá hết chỗ này thì chỗ khác lại bị xì ra, không

ngừng nghỉ. Nhưng tôi lại thấy thú vị với những

cảm giác đó, có lẽ do tuổi trẻ chưa biết sợ là gì.

19

Tôi nghĩ nếu mình già dặn khôn ngoan hơn, có lẽ

chuyện Dona

Foods đã không xảy ra. Nhưng cũng có thể nói, cảm

giác vượt qua khó khăn rất thú vị. Khi nhà máy hoàn

thành, nhìn mấy ngàn nhân viên trong dây chuyền

sản xuất và cầm trên tay từng sản phẩm mới ra lò,

tôi thấy rất hãnh diện. Trong ngày khánh thành, khi

mọi quan khách đã về hết, tôi leo lên chòi canh

của nhà máy, thả hồn suy ngẫm về “nghề” hay

“nghiệp” kinh doanh và vị trí của mình trong dòng

nước xoáy. Cảm giác này là động lực thúc đẩy tôi

trong những lần thất bại hay thành công về sau. Tôi

thấy chỉ có một cảm giác tuyệt vời hơn thế trong

đời là ngày đầu tiên tôi được làm cha mà thôi.

Nhưng sự trả giá cho nghiệp kinh doanh cũng lớn

20

tương đương với niềm vui tạo được. Khó khăn chồng

chất, từ những vấn đề vĩ mô như dòng vốn luân

chuyển, doanh thu hàng tháng cho đến những rắc rối

nhỏ liên tục với công đoàn, thiết bị, khách hàng

hay sản phẩm. Đời sống doanh nghiệp giống như mối

liên hệ trong một đại gia đình phức tạp: khách hàng

là cha, cổ đông là mẹ, ngân hàng là nhân tình,

nhân viên là bầy con mọn, quan chức chính phủ là

chú bác, các nhà cung cấp là anh chị em, các đối

thủ cạnh tranh là hàng xóm láng giềng… Mọi người

đều có những đòi hỏi về thời gian và tiền bạc, phi

lý hay thuận lợi theo quan điểm họ và doanh nhân

phải chia năm sẻ bảy sao cho vừa vặn.

Ngay cả chuyện tiếp khách cũng không đơn giản. Tôi

nhớ chi nhánh bên Anh của đại công ty Carnation

21

(Mỹ) được tòa đại sứ Mỹ giới thiệu đến mua hàng.

Carnation đang thu mua sản phẩm cá thu hộp (rất

thông dụng bên Anh, Mỹ) ở Tây

Ban Nha và Marốc. Công ty gửi hai nhân viên qua

Sài Gòn để bàn chuyện hợp đồng mua hàng. Trong khi

tham quan nhà máy, khui vài hộp cá để họ thử mẫu,

tôi thất kinh khi thấy có một con ruồi bên trong

hộp sản phẩm. Nhanh trí, tôi chụp ngay con cá có

con ruồi dính vào đó cho lên miệng ăn để họ không

nhìn thấy. Tôi muốn nôn ngay ra lúc đó, nhưng chỉ

biết nhoẻn miệng cười. Sau buổi làm việc, Carnation

đặt mua 15 container, được báo chí đăng tải nhiều

vì đây là lần đầu tiên Việt Nam có đồ hộp xuất

khẩu. Đó là năm 1971.

Phong trần nơi đất khách

22

Năm 1975 tôi quay lại Mỹ, không còn gì ngoài 600

USD trong túi. Tất cả tài sản phải bỏ lại, kể cả

năm nhà máy và hai căn nhà số 23-25 trên đường Tự

Do (nay là đường Đồng Khởi). Ban đầu, tôi đi làm

lại cho Eisenberg ở Wall Street, rồi chuyển sang

nhiều công ty tài chính lớn khác trong suốt 10 năm.

Lúc này, máu “giang hồ” nổi lên, tôi nhận lời đi

khắp thế giới, kể cả những nơi hiểm nguy và xa lánh

nhất mà không anh quản lý Mỹ (executive) nào muốn

đi. Nhưng trong tôi vẫn nung nấu mộng ước doanh

nhân và mỗi khi về lại Los Angeles, hay vào những

buổi cuối tuần, tôi hăng say giúp gia đình cũng như

theo bạn bè đầu tư mua bán (phần lớn là lỗ). Năm

1985, tôi bỏ Wall Street và bắt đầu công ty của

riêng mình: Hartcourt.

23

Khởi nghiệp lần hai tương đối dễ hơn vì sau 15

năm, tôi đã quen biết nhiều, suy nghĩ chín chắn,

tiền vốn đầy đủ.

Nhưng ngược lại, thị trường bắt đầu cạnh tranh

hơn, mình

càng làm lớn thì đối thủ càng nhiều, càng giỏi,

nhiều lần tôi phải đứng trước những hoàn cảnh tài

chính hiểm nghèo. Lúc này, tôi đã biết sợ, các

quyết định không còn táo bạo lanh lẹ nữa. Sự cẩn

thận này cũng đồng nghĩa với việc mất đi nhiều cơ

hội so với những công ty trẻ, biết đột phá và liều

lĩnh hơn.

Khi khởi nghiệp, mô hình làm ăn của Hartcourt cũng

giống với Eisenberg là chuyên bán công nghệ thiết

bị Âu, Mỹ cho các nước đang phát triển. Thị trường

24

chính là Nam Trung Mỹ (Latin America). Tôi yêu các

xứ sở và dân tộc này, nhưng làm ăn nơi đây rất phức

tạp vì tư duy của họ khác hẳn với người Mỹ hay

người Á Châu. Doanh thu kiếm được vất vả, tiền bản

địa phá giá thường xuyên (Argentina, Brazil và

Mexico thời đó), tôi thua lỗ liên tục suốt hai năm

đầu. Tôi quyết định quay trở lại Trung Quốc năm

1988, tận dụng các quan hệ tạo dựng từ thời còn làm

công cho Wall Street. Tình hình tài chính của

Hartcourt đã khá lên, nhờ vài hợp đồng lớn và các

nhà đầu tư thế giới bắt đầu xì xầm về những cơ hội

đang mở rộng của thị trường Trung Quốc.

Nhìn phiến diện, thị trường Trung Quốc với 1,3 tỉ

dân, dang rộng cửa đón chào đầu tư nước ngoài, hứa

hẹn rất nhiều cơ hội vì đời sống người dân còn

25

nhiều nhu cầu. Khi mới nhập cuộc tôi rất hào hứng,

luôn nghĩ là mình có lợi thế cạnh tranh và mọi

chuyện sẽ thành công suôn sẻ. Tôi đầu tư xây một

nhà máy 12 triệu USD để sản xuất bút viết và dụng

cụ văn phòng. Nhưng chỉ vài năm sau là cả một sự

thất vọng từ nhiều yếu tố (mà tôi sẽ kể lại ở các

phần sau của cuốn sách), kể cả vụ Thiên An Môn làm

các nhà đầu tư nước ngoài

chạy khỏi Trung Quốc, gây ra những thiếu hụt trầm

trọng về vốn ngoại tệ.

Tôi lại loay hoay gom tiền về Mỹ, rồi qua Mexico

mua lại một nhà máy sản xuất hộp truyền hình cáp.

Việc kinh doanh này cũng khá, nhưng vì chỉ làm gia

công cho hãng General Instrument (sau thuộc tập

đoàn Motorola) nên cũng chẳng được bao nhiêu lợi

26

nhuận. Sau bảy năm lăn lộn trên thương trường, tôi

từng so sánh và suy nghĩ, nếu còn làm ở Wall Street

thì tiền kiếm được có lẽ cũng còn nhiều hơn số

tiền mình đang làm với tư cách chủ doanh nghiệp, mà

lại chẳng bị đau đầu hay mất ngủ.

Mặt trái của nghề kinh doanh là những áp lực

thường xuyên về mọi mặt, đến nỗi một doanh nhân

không có thời gian để luyện tập thân thể (nhiều khi

vệ sinh cá nhân cũng phải nhịn vì cuộc họp đang

sôi nổi) làm sức khỏe suy sụp rất nhanh. Rồi những

áp lực đó lại ảnh hưởng đến gia đình, hay gắt gỏng,

gây gổ với vợ con. Nhiều khi còn đem cả hình ảnh

những khách sạn năm sao ở khi đi công tác so sánh

với ngôi nhà của mình và kết luận tư cách phục vụ

kiểu này chỉ đáng… một sao. Con người độ lượng, vui

27

tươi, lạc quan, dễ tính, yêu đời, yêu người, yêu

nghệ thuật của tôi bị biến đổi trầm trọng từ tất cả

những áp lực đó.

Chạy khỏi Trung Quốc, rồi về Mỹ cũng không có

thành công gì đáng kể, tôi bắt đầu nghi ngờ trí

thông minh, sự khôn ngoan, kỹ năng bán hàng và

phương cách quản trị của mình.

Nhưng internet bắt đầu xuất hiện, công nghệ thông

tin (IT)

được các nhà đầu tư mạo hiểm coi là biên giới mới

của nền kinh tế. Tôi cũng say mê với những phát

minh đầy sáng tạo của Thung lũng Silicon, nên quyết

định đưa Hartcourt nhảy vào lĩnh vực này như một

hi vọng cuối cùng cho sự nghiệp kinh doanh của

mình.

28

Dù có nhiều kiến thức khoa bảng ở đại học, nhưng

cũng như mọi người thời đó, với tôi, IT và internet

là những khám phá vô cùng mới mẻ, càng học càng

thấy mình ngu dốt, không bén nhọn như những đứa trẻ

mới 12, 13 tuổi đời. Lúc đó là năm 1995, tôi đã ở

tuổi 50 và không còn thấy gì hấp dẫn nữa sau gần 30

năm lăn lộn mưu sinh và xây dựng sự nghiệp. Nhưng

cũng thật bất ngờ, khi nhảy vào việc kinh doanh IT,

tôi lại bị cuốn vào cơn lốc lịch sử của cuộc cách

mạng công nghệ. Thế giới mới của nền kinh tế toàn

cầu hóa cũng đem lại rất nhiều thay đổi trong giao

dịch mua bán xuyên quốc gia. Dòng sông ngày xưa nay

đã thực sự biến thành biển cả.

Lúc đó, Trung Quốc cũng bắt đầu hồi phục sau khủng

hoảng Thiên An Môn và thị trường IT nơi đây hứa

29

hẹn nhiều tiềm năng. Tôi nghĩ mình sẽ có nhiều thế

mạnh cạnh tranh ở Trung Quốc hơn là ở Mỹ, vì sự

phát triển IT ở Trung Quốc chậm hơn Mỹ khoảng 10

năm. Do đó, tôi dời qua Hồng Kông sinh sống và đi

đi về về lục địa Trung Quốc làm ăn, gây dựng lại

quan hệ với bạn bè cũ. Tôi mua nhà ở Thượng Hải 5

năm sau đó. Hai năm sau, khoảng vào năm 1998, cổ

phiếu Hartcourt lên như diều (từ 0,75 đến 20 USD

mỗi cổ phiếu vào năm 2000), nhất là vào thời điểm

vàng son của bong bóng dotcom. Có thể nói, thành

công đó không thực sự là do tài năng, mà là tôi

may mắn tích hợp được thiên thời, địa lợi, nhân

hòa. Nhiều người trẻ Trung Quốc lúc đó muốn kinh

doanh về IT, nhưng họ không có tiền. Tôi giống như

người anh đỡ đầu của họ và cả hai đều dựa vào nhau

30

để cùng phát triển. Thị giá công ty Hartcourt lúc

đó lên tới gần 700 triệu USD và tôi sở hữu hơn

30% cổ phần của công ty. Tôi bắt đầu trở nên mù

quáng và thấy mình là một đại gia tài ba có thể tạo

dựng một Microsoft, Cisco System, Yahoo mới của

Trung Quốc.

Tham vọng cùng những lời ca tụng, tâng bốc đã đẩy

tôi đi quá xa thực tế. Tôi kiêu căng, liều lĩnh và

mất đi trọng điểm về mục tiêu công việc cũng như

đời sống cá nhân. Đây là lúc nguy hiểm nhất, gây ra

nhiều sai lầm nhất. Một người bạn từng nói rằng

khi chơi bài, nếu con bài quá tệ, anh sẽ không thua

quá lớn. Nhưng khi bài có vài con ách thì lúc đó

là mình dễ chết nhất. Warren Buffett cũng từng nói:

“Ta nên sợ khi thấy thiên hạ xung quanh ham và nên

31

ham khi thấy xung quanh sợ”. Tôi chưa có kinh

nghiệm về những bài học này, nên bắt đầu phát triển

Hartcourt ào ạt khi bong bóng dotcom bắt đầu xìu

xuống. Các đầu tư dàn trải đòi hỏi một nhu cầu về

vốn rất cao mà Hartcourt không thể kiếm được khi

bong bóng vỡ. Đến năm 2002, thị giá Hartcourt chỉ

còn hơn 100 triệu USD và Ủy ban Chứng khoán Mỹ lại

liên tiếp sách nhiễu Hartcourt cùng tôi với nhiều

vụ kiện. Tôi phải tái cấu trúc Hartcourt thành năm

công ty nhỏ hơn để tránh áp lực và dù thắng kiện,

tôi rời khỏi Hartcourt sau 17 năm làm Chủ tịch kiêm

Tổng giám đốc.

Tôi qua Úc học thêm bằng tiến sĩ về Quản trị Doanh

nghiệp (DBA) và thành lập quỹ đầu tư riêng cho gia

đình

32

(Viasa Fund).

Những bài học tự thân

Ngày còn hoạt động tích cực tại Trung Quốc, tôi

được các viện đại học Fudan và Tongji mời dạy lớp

Nghệ thuật Kinh doanh (Entrepreneurship) cho sinh

viên các lớp EMBA (Executive Master of Business

Administration). Câu hỏi thường xuyên được sinh

viên đưa ra là các yếu tố nào giúp một doanh nghiệp

thành công? Tôi suy ngẫm và ghi nhận năm đúc kết,

được xếp theo thứ hạng.

1. Động lực, lòng tham và ngọn lửa trong người:

Yếu tố này quan trọng nhất vì nó định đoạt vận mệnh

của doanh nghiệp. Đi đến đích hay bỏ cuộc là do

ngọn lửa trong người. Khi khởi nghiệp thì ai cũng

đầy ắp ý tưởng tốt, sáng tạo và đặc thù. Nhưng để ý

33

tưởng trở thành hiện thực, doanh nhân phải đối

diện với nhiều thử thách, khó khăn, tình thế tuyệt

vọng và nếu không còn động lực, việc bỏ cuộc đầu

hàng sẽ là lựa chọn đầu tiên.

2. Thời gian và nỗ lực: Thiên tài đầy tham vọng mà

không chịu đổ mồ hôi thì cũng chỉ là một người

thất bại, khó tạo dựng được gì bền vững. Tôi chưa

thấy một doanh nhân thành công nào chỉ làm 40 giờ

đồng hồ trong tuần. Công thức áp dụng cho họ là

24/7, vì một doanh nhân ngủ cũng mơ thấy công việc

làm ăn.

3. Sức khỏe để đối phó với áp lực: Những áp lực và

lời khen

tiếng chê từ gia đình, đối tác, cổ đông, nhà tài

trợ, nhân viên, nhà cung cấp, khách hàng, chính phủ

34

và ngay cả xã hội luôn đè nặng trên vai doanh

nhân. Nếu không có một thân thể khỏe mạnh để giữ

tinh thần sáng suốt, bình tĩnh thì không thể làm

tốt công việc quản trị. Khi một doanh nhân trẻ hỏi

tôi cần làm gì trước, tôi khuyên nên đi kiểm tra

sức khỏe. Phải bảo đảm mọi nội tạng trong người,

nhất là tim, gan, thận và huyết áp bình thường

trước khi nhập cuộc. Và sau đó, phải thường xuyên

tập luyện để giữ sức khỏe.

4. Liều lĩnh, dám làm, dám chấp nhận rủi ro: Chỉ

cần một sai lầm nhỏ cũng có thể giết chết một đại

công ty như Arthur Andersen, Lehman Brothers hay

khiến nó trở nên suy yếu quằn quại như BP. Tỉ lệ

rủi ro trong kinh doanh quá cao. Nếu một người giỏi

về toán và thống kê thì họ sẽ không làm doanh

35

nhân. Tôi nói đùa những doanh nhân là những người…

dốt toán nhất và chỉ có thể vượt qua được đặc điểm

này bằng sự lạc quan phi lý, lối xử lý liều lĩnh

ngang ngược. Chỉ nghĩ đến hình ảnh khi làm ăn thất

bại, có thể sẽ mất tất cả, từ gia đình, bạn bè đến

tài sản, tiếng tăm... cũng đủ khiến nhiều người

bình thường phải chùn chân.

5. Kinh nghiệm, quan hệ, kiến thức: Nếu chưa có

những yếu tố này thì phải lo tạo dựng cho đầy đủ

trước khi ra trận mạc. Kiến thức có thể thu thập

nhanh chóng nếu chịu khó bỏ ra hai tháng, suốt ngày

đọc các bài viết về ngành nghề mình chọn (Google

là một nguồn thông tin không thể thiếu). Sau đó,

phải tạo dựng những mối quan hệ với bất cứ cá nhân

nào có liên quan ít nhiều đến lĩnh vực kinh doanh

36

mình theo đuổi.

Những nhân vật này có thể truyền lại những kinh

nghiệm quan trọng mà mình thiếu sót.

Một yếu tố khác cũng quan trọng không kém, nhưng

tôi không phải là… thầy bói nên không có ý kiến. Đó

là sự may mắn. Khi đánh bạc thắng, các bạn tôi hay

đùa là “thánh nhân đãi kẻ khù khờ”; còn nhiều

người tài năng, có kinh nghiệm bị thất bại thì an

ủi mình bằng câu “số mình chỉ phát sau

60 tuổi”. Có lẽ mỗi doanh nhân nên lấy lá số tử vi

trước khi kinh doanh? Thực sự, không hiếm các

doanh nghiệp Trung Quốc, lớn hay nhỏ, thường nhờ

đến các pháp sư phong thủy khi làm ăn và nhà máy

hay văn phòng họ cũng đều có bàn thờ “thần tài”.

Điện thoại, biển số xe, số nhà… đều phải có số 6

37

hoặc số 8.

Khát khao thành công là một động lực cần thiết

nhưng cũng lắm doanh nhân quên đi những rủi ro tiềm

ẩn trong mọi vấn đề. Có nhiều cách để giảm thiểu

tỉ lệ này, tương đối thôi, vì thực trạng làm ăn lúc

nào cũng phức tạp.

Khi khởi nghiệp, nếu cẩn thận, nên mua lại một

công ty đang hoạt động, có doanh thu và lợi nhuận,

đo lường được từ những kiểm tra số liệu (chỉ áp

dụng tại Mỹ, không thể tin vào tài liệu do Trung

Quốc cung cấp). Một dạng kinh doanh khá phổ biến

tại Mỹ là hợp đồng nhượng quyền (franchise). Nếu

tìm được một franchisor có uy tín, kinh nghiệm,

thương hiệu và ngành nghề mình thích, doanh nhân sẽ

giảm thiểu tỉ lệ rủi ro vì sự hỗ trợ về quản trị,

38

tài chính, phương cách làm ăn (know-how) và nhiều

yếu tố thành công khác. Một

mô hình làm ăn khác là tìm những đối tác hay những

nhà tư vấn kinh nghiệm, đã thành công trong ngành

nghề và cho họ một tỉ lệ cổ phần để họ giúp vượt

qua những khó khăn lúc ban đầu. Tuy vậy, phải luôn

luôn nhớ rằng, tiền của mình thì mình phải lo gìn

giữ và tính toán. Ngoại trừ sự may mắn, không một

ai có thể giúp mình, kể cả vợ con.

Một cá tính khác là doanh nhân thường lạc quan, do

đó, các dự toán về kinh phí hay doanh thu, lợi

nhuận của họ thường bị lệch lạc, hoang tưởng. Tôi

có một “luật riêng” (rule of thumb) là chi phí thực

sự luôn gấp đôi số tiền mình dự trù và thời gian

thực hiện mọi tiến trình luôn phải nhân lên gấp ba.

39

Tính lạc quan cũng khiến doanh nhân đánh giá quá

cao về khả năng của mình, cũng như đánh giá quá

thấp khả năng của đối thủ. Giống như trên chiến

trận, doanh nhân “phải biết mình biết ta thì mới

trăm trận trăm thắng”.

Như đã nói, điều nguy hiểm nhất với doanh nhân là

khi đã có chút thành công, khuynh hướng bốc đồng,

làm nhanh, đánh mạnh, nghĩ mình dư tài năng để vươn

cao, để “đi tắt đón đầu”. Đây là thời điểm đã chôn

vùi rất nhiều nhân tài. Cổ nhân Hy Lạp thường nói:

“Khi Thượng Đế muốn hủy diệt một người nào, Ngài

sẽ biến kẻ đó thành anh hùng trước đã”. Đó là lý do

tại sao nhiều người sợ thành công hơn thất bại.

Chuyện về kinh doanh thì như huyền thoại “nghìn lẻ

một đêm”. Chúng là những hồi ức, kinh nghiệm và

40

xương máu, luôn luôn thú vị khi nhìn lại, luôn luôn

đắng cay khi trải nghiệm. Chặng đường kinh doanh

của tôi không ngờ là đã

trải qua hơn 42 năm rồi. Những biến cố thăng trầm

ấy là những tiến trình cần thiết cho sự trưởng

thành. Oái oăm hơn cả là khi mình biết cách chơi để

thắng thì trọng tài lại thổi còi kết thúc trận

đấu. Nhưng trên hết, trong lòng tôi, chỉ có sự cảm

tạ về một định mệnh đã đẩy tôi vào hành trình kinh

doanh kỳ thú này. Bao nhiêu tiền bạc hay tài sản

cũng không dễ mua nổi những phiêu lưu đầy sóng gió,

những thành công hay thất bại tạm thời và những

chân trời mới để khám phá. Có lẽ vì kinh doanh là

một trải nghiệm “thực” nhất trên chốn… giang hồ.

41

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát