Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Đi Ngang Hà Nội - P1

ĐI NGANG HÀ NỘI – P1

Tác giả Nguyễn Ngọc Tiến

LỜI GIỚI THIỆU

Những câu chuyện sinh động về Hà Nội hôm qua và

hôm nay

Mấy trăm năm qua, với người Việt Nam, hình như

con người và văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn chứa

đựng trong đó vô số điều bí hiểm, mà việc tìm hiểu

và lý giải đã trở thành một nhu cầu của rất nhiều

thế hệ các nhà nghiên cứu, các nhà văn, nhà thơ...

Song, dù viết bao nhiêu cuốn sách cũng khó có thể

dựng lại diện mạo theo cả chiều rộng và chiều sâu

của một vùng văn hóa đặc sắc mà ở đó, sự tích hợp

văn hóa luôn mang tới nhiều điều mới mẻ, và sự kết

hợp hài hòa giữa văn hóa nội sinh với văn hóa ngoại

1

sinh liên tục diễn ra trong lịch sử Hà Nội đôi khi

có thể khiến người nghiên cứu cảm thấy bất lực vì

nghĩ mình ở trong tình trạng viết bao nhiêu vẫn

thiếu. Có lẽ Nguyễn Ngọc Tiến cũng là một người như

vậy. Sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, Nguyễn Ngọc

Tiến đã gắn bó với mảnh đất kỳ diệu này, và tôi

nghĩ đối với anh, việc cách đây mấy năm xuất bản

5678 bước chân quanh Hồ Gươm là chưa đủ. Để đến năm

2011, anh lại tiếp tục ra mắt Đi ngang Hà Nội -

tập hợp những ký sự sinh động, có tính chất khảo

cứu về một số sự kiện - hiện tượng đã và đang diễn

ra ở Thăng Long - Hà Nội, theo cả hai chiều lịch

đại và đồng đại.

Xưa kia ở Việt Nam, kinh tế thương nghiệp còn

trong tình trạng sơ khai vốn không cần tới quy mô

2

lớn, trao đổi hàng hóa thường dừng lại ở phạm vi

địa phương. Bởi thế, ngoài các trung tâm quyền lực

như kinh đô, các trung tâm hành chính ở địa phương,

thì sự xuất hiện đô thị với tính cách là trung tâm

chính trị - kinh tế - văn hóa dường như không thật

sự là đòi hỏi cấp thiết. Sự phồn thịnh rồi suy tàn

của kiểu đô thị - kinh tế như Phố Hiến, Hội An là

một ví dụ điển hình. Khi đô thị không ra đời như

kết quả tất yếu của sự phát triển đô thị - kinh tế

thì việc tổ chức để đô thị vận hành theo quy củ sẽ

dễ lỏng lẻo. Cho nên, với quá trình phình ra của đô

thị ở một quốc gia nông nghiệp lúa nước, xét đến

cùng là hệ quả của sự tích hợp dân cư. Người ta đến

đô thị từ mọi miền, người ta định cư nhưng không

thể cắt đứt mối liên hệ với cộng đồng làng xã. Ngay

3

đến tầng lớp quan lại, các vị đại khoa,… cũng

không dám thoái thác nghĩa vụ với nguồn gốc xuất

thân (về quê để giỗ chạp, dự hội làng, họp “giáp”,

nhận phần ruộng…). Điều này lý giải tại sao đến

hiện tại, vào những ngày mồng 1, 2, 3 Tết ở Hà Nội

thường vắng vẻ, vì nhiều gia đình đã về quê. Trong

một số trường hợp, khi số cư dân cùng một cộng đồng

xuất thân tăng lên, còn mang cả thành hoàng làng,

ông tổ nghề nghiệp theo để thờ cúng, hình thành nên

những khu phố có cư dân xuất xứ cùng một địa

phương, hình thành các phố nghề. Theo thời gian, sự

tích hợp này cũng biến động với sự xuất hiện của

cư dân từ địa phương khác đến sau, rồi các ngành

nghề mới, đặc biệt từ ngày tiếp xúc với văn hóa -

văn minh phương Tây,… đô thị dần dà phai nhạt tính

4

chất nguyên hợp ban đầu, thậm chí phai nhạt cả một

vài đặc điểm riêng để thay thế bằng sự tích hợp văn

hóa từ nhiều cộng đồng không cùng nguồn gốc, với

nền nếp, thói quen, lối sống... khác nhau, với nét

bản sắc khác nhau. Tất cả cùng phối kết làm nên một

diện mạo văn hóa mới cho đô thị. Và văn hóa Hà Nội

là một ví dụ điển hình cho tình thế này, bởi điều

chúng ta thường gọi là văn hóa Hà Nội đâu phải ra

đời trong một sớm một chiều.

Từ quá trình tích hợp văn hóa trên đây, với nhiều

sự kiện - vấn đề của văn hóa Hà Nội, không thể mô

tả như đã hoặc đang có, mà cần phải khảo sát trong

tính quá trình. Thao tác này, một mặt giúp làm nổi

bật lịch sử của sự kiện - hiện tượng, một mặt phác

họa các liên hệ văn hóa - xã hội tạo dựng nên bối

5

cảnh lịch sử đã tác động, đẩy tới sự chuyển dịch về

cả nội dung và hình thức của sự kiện - hiện tượng.

Tuy nhiên, làm được điều này là không dễ, vì người

viết sẽ phải kiên nhẫn “lao tâm khổ tứ” để truy

tìm tài liệu và chứng cứ, từ đó phác dựng lại gốc

tích và quá trình chuyển dịch của sự vật - hiện

tượng, lý giải những nguyên nhân làm cho sự vật -

hiện tượng biến đổi theo thời gian như thế nào. Đối

với các sự vật - hiện tượng còn có sự đánh giá

khác nhau thì phức tạp hơn, nếu chưa đưa ra ý kiến

riêng thì chí ít, người viết cũng phải cố gắng phác

dựng những nét cơ bản giúp người đọc có thể lựa

chọn và đánh giá. Đọc các ký sự trong Đi ngang Hà

Nội, có thể nhận thấy một điều rất cần trân trọng

là Nguyễn Ngọc Tiến có ý thức rất nghiêm túc với

6

công việc. Trong bối cảnh không ít người bằng lòng

với việc “nghiên cứu” một số sự kiện - hiện tượng

văn hóa ở Hà Nội như chúng đang có, sử dụng tư liệu

theo lối “ăn theo”, lý giải vấn đề bằng cảm quan

hiện thực hơn là tiến hành khảo cứu, thì Nguyễn

Ngọc Tiến lại cố gắng truy tìm ngọn nguồn của mỗi

vấn đề mà anh đề cập. Vì thế, với Bia hơi Hà Nội, Ô

tô và biểu trưng quyền lực, Chơi đĩa than, Phở có

người lái và không người lái, Từ xe tay đến xích

lô, Từ xoa bóp đến tẩm quất... người đọc không chỉ

được tiếp xúc với diện mạo của sự vật - hiện tượng,

mà còn được biết thêm rất nhiều về các biến thiên

và tương quan văn hóa - văn minh.

Và dẫu có nói thế nào thì mọi sự kiện - hiện tượng

của văn hóa - văn minh cũng liên quan tới con

7

người. Nếu vắng bóng con người, sự kiện - hiện

tượng sẽ chỉ còn là các liệt kê khô khan, thiếu

sinh khí. Trong Đi ngang Hà Nội, Nguyễn Ngọc Tiến

khắc phục tình trạng này bằng cách đưa vào các khảo

cứu những con người và việc làm cụ thể, hoặc khai

thác từ sử liệu hoặc do chính anh quan sát, chứng

kiến và lưu giữ sau hơn nửa thể kỷ là “người Hà

Nội”. Chính vì thế, dù có thể đã sống cùng thời với

anh, nhưng nếu không quan sát, không lưu giữ trong

trí nhớ, ai đó sẽ ngạc nhiên khi đọc điều Nguyễn

Ngọc Tiến kể về cuộc truy bắt ngoạn mục nhưng bất

thành của cảnh sát Hà Nội với tay anh chị Nguyễn

Thế Tuyền từng làm náo loạn đoạn đường Hà Nội - Hà

Đông từ những năm 80 của thế kỷ trước; hoặc không

biết các “bãi bia” náo nhiệt ồn ào trong những buổi

8

trưa hè ở Hà Nội hôm nay, là sản phẩm du nhập đã

có tuổi lịch sử gần một thế kỷ. Qua ngòi bút của

Nguyễn Ngọc Tiến, người Hà Nội cùng thời lại có thể

hình dung về tiếng chuông tàu điện leng keng và vợ

chồng người hát xẩm ủ ê, ai oán cùng tiếng nhị cò

cưa. Rồi những ngày người Hà Nội tìm cách chế biến

bột mỳ sao cho ngon miệng. Rồi những giai thoại dân

gian, những bài văn vần từng lưu truyền một thuở

về Hà Thành, về tem phiếu, về những nghệ sĩ đậm

“chất Hà Nội” bên ly cafe cũng đậm “chất Hà Nội”

trong một thời khốn khó...

Đọc Đi ngang Hà Nội, tôi nhớ về những điều đã trôi

vào lãng quên, nghĩ về những điều vẫn hiện hữu

nhưng đã khác xưa. Vật đổi sao dời, quá khứ mang

theo nó quá nhiều giá trị, quá nhiều câu chuyện

9

không bao giờ trở lại. Để rồi đôi khi nhìn ngắm,

tiếp xúc với một sự kiện - hiện tượng đương thời

nào đó, ta lại không biết rằng, để được như hôm

nay, sự kiện - hiện tượng kia đã phải trải qua bao

nhiêu thăng trầm; hoặc sự kiện - hiện tượng như

đang tỏ ra không còn hợp thời kia, lại từng có một

quá khứ vàng son... Cuộc đời là thế, con người

không thể làm lại những điều đã qua, cũng không thể

sửa đổi theo ý muốn của mình; chỉ có thể nhìn nhận

quá khứ một cách khách quan, như vốn có, rồi tìm

ra những mối liên hệ với hiện tại. Tôi đọc bản thảo

Đi ngang Hà Nội hai lần. Mỗi lần đọc tôi lại nghĩ

về một thời, vì cũng như Nguyễn Ngọc Tiến, tôi cũng

biết những câu chuyện, những biến cố đời thường

trong gần nửa thế kỷ của đất Hà Thành mà không có

10

khả năng viết ra. Hơn thế nữa, Đi ngang Hà Nội còn

cung cấp rất nhiều tư liệu giúp tôi hiểu thêm về

một số sự kiện - hiện tượng mà lâu nay, tôi chỉ như

người “hái ngọn”.

Bạn đọc yêu Hà Nội, muốn biết về những câu chuyện,

những cuộc đời của người Hà Nội theo chiều dài

lịch sử, nên đọc cuốn sách này. Vì cuốn sách không

chỉ mang lại cho bạn những cảm xúc, mà còn mang lại

cho bạn các hiểu biết.

Nhà

phê bình Nguyễn Hòa

MỤC LỤC :

1. Điếm xưa, điếm nay

11

2. Bia hơi Hà Nội

3. Xe đạp ơi!

4.Từ xe ngựa công cộng đến tầu điện

5. Thời tem phiếu

6. Từ đồ Ta đến đến đồ Tây

7. Làm duyên, làm dáng

8. Ô tô, biểu trưng quyền lực

9. Kem Hà Nội

10. Cô đầu Khâm Thiên

11. Chơi đĩa than

12. Chuồng cọp trong phố

13. Từ xe tay đến xích lô

14. Từ xoa bóp đến tẩm quất

15. Phở có người lái và không người lái

16. Xẩm tầu điện, xẩm chợ Đồng Xuân

12

17. Từ Đặng Huy Trứ đến Dieulefils và...

18. Xuất xứ rùa hồ Gươm

19. Nhẩy đầm

20. Cà phê Hà Nội

21. Xe máy

22. Bừng bừng sân khấu Hà Nội

23. Ngột ngạt phố cổ

24. Chồng Tây, vợ đầm

25. Chơi cá cảnh

26.Từ sân đình tới rạp hát

27.Đàn bà mặc yếm hở lườn mới xinh

28.Cưới ở Hà Nội

29.Tên phố,số nhà có từ bao giờ?

30.Đổ thùng hay chuyện về phân

31.Từ nước giếng đến nước máy

13

32.Tư sản Hà Nội

PHỤ LỤC

1. Hình ảnh Hà Nội xưa

2. Một số bài phỏng vấn tác giả Nguyễn Ngọc Tiến

14

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát