Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Người Mẹ Tốt Hơn Là Người Thầy Tốt - C2: Biến học tập thành chuyện nhẹ nhàng

Doãn Kiến Lợi

NGƯỜI MẸ TỐT HƠN LÀ NGƯỜI THẦY TỐT (PHẦN II)

NXB Văn Học

Chương 2: Biến học tập thành chuyện nhẹ nhàng

Dạy con biết chữ không khó

Chỉ trong thời gian rất ngắn mà cô bé biết được

nhiều mặt chữ như vậy, thực ra là một quá trình hết

sức đơn giản và tự nhiên, là một sự tất yếu từ

biến đổi về lượng chuyển sang biến đổi về chất.

Hiện tượng này xảy ra, cuối cùng vẫn là do có sự

giáo dục, là kết quả của việc bố mẹ áp dụng phương

pháp giáo dục đúng đắn một cách vô tình hay hữu ý.

Viên Viên không phải là “thần đồng” hai, ba tuổi

đã biết được mấy nghìn chữ, tôi cũng chưa bao giờ

chuyên tâm dạy con nhận mặt chữ, không làm cho con

1

tấm thiệp học chữ nào. Nhưng sau khi Viên Viên đón

sinh nhật lần thứ sáu, cách ngày vào lớp một hơn

sáu tháng, cô bé đã đem lại cho chúng tôi một niềm

vui bất ngờ - đột nhiên biết được rất nhiều mặt

chữ.

Viên Viên không còn bám nhằng lấy tôi bắt tôi đọc

truyện, người thì nhỏ mà cầm cuốn sách trông rất ra

dáng và bắt đầu đọc, đọc rất say sưa. Tôi lấy một

cuốn tạp chí Chuột Mickey mới bảo con gái đọc cho

tôi nghe, cô bé vừa mò vừa đoán và đọc được thật.

Tôi biểu dương con gái rất chân thành, khen bé đọc

hay.

Lần đầu tiên cảm nhận được niềm vui đọc sách do

biết chữ mang lại, niềm say mê đọc sách một mình

của Viên Viên càng ngày càng lớn. Thông qua việc

2

đọc sách, lại biết thêm được rất nhiều chữ, cứ theo

vòng tuần hoàn tốt như vậy, khiến số lượng chữ mà

Viên Viên biết tăng lên rất nhanh. Đến nỗi mấy

tháng sau, đến khi cô bé vào học lớp một, đọc sách

ngữ văn đối với cô bé đã là “chuyện nhỏ như con

thỏ” rồi.

Còn nhớ ngày đầu tiên trở thành học sinh cấp một,

Viên Viên mang từ trường về nhà một ba lô sách. Về

đến nhà, lấy ra từng cuốn một đặt lên bàn ăn, nét

mặt hết sức phấn khởi. Bố tìm một cuốn lịch cũ bọc

từng cuốn sách cho cô bé, cô bé ngồi bên cạnh bố,

hào hứng đọc sách ngữ văn một lượt từ đầu đến cuối.

Nghe tiếng đọc sách dõng dạc của con, tôi rất mừng

khi biết được rằng, con gái đã nhẹ nhàng vượt qua

được “ngưỡng cửa nhận mặt chữ” mà học sinh tiểu học

3

phải đối mặt mà không hề hay biết.

Lúc mới vào cấp một, lượng chữ đã biết và trình độ

đọc của Viên Viên đã tương đương với một học sinh

lớp ba, xem ra giống như một “kỳ tích” nhỏ, khiến

cô giáo phải thán phục, đồng thời cũng khiến tôi

cảm thấy rất bất ngờ. Tuy nhiên trong lòng tôi biết

rất rõ, Viên Viên là một đứa trẻ hết sức bình

thường, chỉ trong thời gian rất ngắn mà cô bé biết

được nhiều chữ như vậy, thực ra là một quá trình

hết sức đơn giản và tự nhiên, là một sự tất yếu từ

biến đổi về lượng chuyển sang biến đổi về chất.

Hiện tượng này xảy ra, cuối cùng vẫn là do có sự

giáo dục, là kết quả của việc bố mẹ áp dụng phương

pháp giáo dục đúng đắn một cách vô tình hay hữu ý.

Ở đây tôi muốn giới thiệu cách làm của mình, mục

4

đích là để nhiều bạn nhỏ cũng giống như Viên Viên,

biết chữ một cách nhẹ nhàng, sớm biết chữ. Điều đó

không chỉ có ý nghĩa đối với những đứa trẻ trước

khi bước vào lớp một hoặc đang trong giai đoạn học

chữ ở bậc tiểu học, mà có thể cũng sẽ ảnh hưởng sâu

sắc đối với việc học tập cả đời của trẻ. Thực tế

là cách làm của tôi rất đơn giản, đó là ngay từ lần

đầu tiên tôi cầm một cuốn sách lên kể chuyện cho

Viên Viên, tôi không “kể” mà là “đọc”. Vừa không

chuyển hóa nội dung câu chuyện thành văn nói hoặc

“ngôn ngữ thiếu nhi”, đọc hoàn toàn như trong sách,

từng chữ từng chữ một.

Tôi nghĩ, đối với con trẻ trong sáng như tờ giấy

trắng, bất kỳ một từ vựng nào đều rất mới mẻ. Những

cái mà chúng ta cho rằng “dễ hiểu” hoặc “không dễ

5

hiểu”, đối với chúng thực ra là giống nhau. “Con

sói xám ung dung đi dạo” với “con sói xám chậm rãi

bước đi”, đối với con trẻ đang học nói, chúng sẽ

không cảm thấy cái nào khó hơn. Đầu tiên chúng ta

gieo vào đầu trẻ cái gì, trẻ sẽ tiếp nhận cái đó.

Có bậc phụ huynh trong quá trình kể chuyện cho con,

sợ con không hiểu, chuyển hết văn viết thành văn

nói, thực ra không cần thiết phải làm như vậy.

Giống như việc một người từ nhỏ nói tiếng Trung,

đến khi đối mặt với tiếng Anh sẽ thấy khó, còn một

đứa trẻ từ nhỏ nghe tiếng Anh sẽ không cảm thấy

nghe tiếng Anh khó. Chính vì thế bố mẹ không nên e

ngại, bản tính của con trẻ là luôn tò mò trước mọi

sự việc, “đọc” cho trẻ hoặc “kể” cho trẻ, đối với

trẻ đều có sức cuốn hút như nhau.

6

Tôi bắt đầu kể chuyện cho Viên Viên từ khi cô bé

chưa đầy một tuổi, không biết lúc đầu đọc sách cho

con gái nghe con gái có hiểu hay không, nhưng mỗi

lần đọc sách cho cô bé, cô bé đều nghe rất say sưa,

đôi mắt sáng ngời lộ rõ vẻ hứng thú. Những cuốn

sách mua về được chúng tôi đọc hết lần này đến lần

khác, lần nào tôi cũng đọc từng chữ một, đến khi

Viên Viên bắt đầu học nói, liền ê a đọc theo, càng

ngày càng học thuộc được nhiều câu chuyện mẹ đọc

cho nghe, còn thường xuyên ra bộ mình đang đọc

sách.

Còn nhớ khi Viên Viên hai mươi tháng, đồng nghiệp

của ông xã đến chơi, Viên Viên đứng bên chú đọc

truyện Chú vịt xấu xí rất say sưa. Cô bé dùng ngón

tay chỉ lên mặt chữ trong sách, đọc từng chữ một:

7

“Chú vịt lẻ loi, uể oải bước đến bờ sông…”. Cô bé

lật sang từng trang một, “đọc” gần như không sai

chữ nào. Anh bạn đồng nghiệp nhìn thấy thế rất ngạc

nhiên, tưởng rằng Viên Viên biết chữ. Tôi cười

nói, đâu có, bé học thuộc lòng truyện mẹ kể cho

nghe đó mà. Lúc đó chắc chắn cô bé chưa có khái

niệm chữ viết, chắc là lúc đó cô bé không biết

những cái mà miệng mình đọc và những cái mà ngón

tay mình chỉ có mối quan hệ gì, mà chỉ bắt chước

một cách máy móc âm thanh và động tác của mẹ khi kể

chuyện.

Cứ như vậy, tôi vẫn kể chuyện cho Viên Viên nghe

bằng cách “đọc”, đồng thời chú ý tạo vẻ sinh động

trên nét mặt và giọng đọc. Viên Viên dần dần lớn

lên, tôi phát hiện ra rằng việc áp dụng cách “đọc”

8

để thay thế cách “kể” không ảnh hưởng gì đến sự lý

giải của con, lại còn làm phong phú thêm vốn từ cho

con. Trong thời gian học nói bé luôn luôn tìm được

những từ thích hợp để diễn đạt, rất ít khi cảm

thấy khó khăn, giống như việc trẻ muốn diễn đạt

nhưng không biết nói như thế nào hoặc lời không

diễn đạt được ý.

Hơn nữa, trong quá trình này, Viên Viên bắt đầu

biết được một số chữ, điều này khiến tôi càng tin

vào cái lợi của việc “đọc sách”. Và thế là nâng lên

một bước cao hơn, từ chỗ để tôi chỉ vào từng chữ

từng chữ một và đọc, đổi thành để cho bé chỉ và tôi

đọc. Bé chỉ đến đâu tôi đọc đến đó. Dần dần, Viên

Viên đã hiểu được vai trò của chữ viết, liên hệ câu

chuyện và chữ viết lại với nhau. Trong mắt bé chữ

9

viết không hề trống rỗng, khô khan, chữ viết có nội

dung, chữ viết chính là câu chuyện thú vị và sinh

động.

Đồng thời, khi đưa Viên Viên đến những nơi công

cộng, tôi thường xuyên không bỏ lỡ cơ hội chỉ cho

bé xem một số chữ, ví dụ ra ga tôi đọc cho bé “Cấm

hút thuốc”, nói với bé rằng ở đây người đông, không

khí ngột ngạt, tấm biển này nói với mọi người rằng

không được hút thuốc ở đây; khi dạo chơi ở vườn

bách thú hai mẹ con cùng đọc biển chỉ đường, sau đó

chúng tôi sẽ tìm được các con vật mà mình muốn

xem; vào siêu thị, trước hết là xem sơ đồ, đi đến

các tầng mà chúng tôi cần đến.

Thời gian trôi qua, Viên Viên đã rèn được thói

quen, nhìn thấy chữ là đọc. Mỗi lần tôi đưa bé đi

10

xe bus, bé đều chăm chú đọc tên các cửa hàng và

biển quảng cáo ở hai bên đường, chữ nào không biết

liền hỏi tôi, tôi cũng hào hứng cùng bé đọc những

tấm biển đó, đọc đến tên cửa hàng nào thú vị, chúng

tôi còn bàn luận một lúc.

Tôi không thống kê ở thời điểm nào Viên Viên biết

được bao nhiêu chữ, theo những gì mà tôi nhớ, năm

tuổi trở về trước, những chữ Viên Viên biết đều rời

rạc, không biết tự mình đọc sách, toàn để tôi kể

cho bé nghe. Sau năm tuổi, chỉ trong thời gian rất

ngắn - có thể là do một nhân tố ngẫu nhiên nào đó

tác thành, ví dụ như bé muốn mẹ kể chuyện, nhưng mẹ

nói không có thời gian, con cứ tự xem trước đi, và

thế là bé bắt đầu tự mình đọc sách. Sự tò mò đối

với nội dung trong sách, khiến bé bất chấp sự bỡ

11

ngỡ trước chữ viết, đọc một cách khái quát, trí tò

mò đã được thoả mãn. Tôi kịp thời khen bé biết được

nhiều chữ như vậy, biết tự mình đọc sách, sau đó

đọc cho bé nghe những chữ bé không biết, câu chuyện

này đã được bé hấp thụ - bé đã tìm được niềm vui

lớn khi tự mình đọc sách, kể từ đó càng đọc càng

ham, càng đọc càng nhiều, cũng càng biết được nhiều

chữ. Sau khi Viên Viên lên lớp hai, khả năng đọc

của cô bé đã tương đương với trình độ của học sinh

cấp hai. Khi hầu hết các bạn trong lớp còn đang

phải tập trung công sức vào việc học những chữ mới,

Viên Viên đã bắt đầu đọc hết cuốn tiểu thuyết dài

này đến cuốn tiểu thuyết dài khác. Đương nhiên cô

bé cũng thường xuyên đọc sai chữ, đến nỗi chúng tôi

trêu cô bé là “Đại vương đọc sai”. Tôi nhắc nhở

12

con nếu gặp những chữ nào không biết phải hỏi bố

mẹ, vì muốn đọc cho hết câu chuyện, những chữ nào

không ảnh hưởng đến việc hiểu bé thường không hỏi

chúng tôi, chúng tôi cũng không lưu tâm, để mặc bé

đọc. Trên thực tế, đọc nhiều rồi, rất nhiều “chữ

đọc sai” tự nhiên sẽ được giải quyết.

Đến khi tốt nghiệp cấp một, Viên Viên đã đọc xong

toàn bộ tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung, mười bốn

bộ tổng cộng ba, bốn mươi cuốn; một số sách dành

cho thiếu nhi của Trịnh Uyên Khiết; ngoài ra còn

đọc các tác phẩm nổi tiếng của nước ngoài như Jane

Eyre(1), Cuộc phiêu lưu của Robinson Crusoe(1) và

danh tác cổ điển của Trung Quốc Hồng lâu mộng,

những cuốn sách văn học thiếu nhi và các loại báo,

tạp chí thì không đếm xuể.

13

__________________

(1) Jane Eyre: Tiểu thuyết của nhà văn Charlotte

Brontë, được xuất bản bởi Smith, Elder & Company of

London vào năm 1847 dưới bút danh Currer Bell, là

một trong những tiểu thuyết có ảnh hưởng sâu sắc và

nổi tiếng nhất của nền văn học Anh (ND).

(1) Cuộc phiêu lưu của Robinson Crusoe: Tiểu

thuyết của nhà văn Anh Daniel Defoe (ND).

Do Viên Viên đọc nhiều sách, khả năng lý giải tốt,

chính vì thế các môn học đều rất tốt, học hành rất

nhẹ nhàng, không vất vả. Học hết lớp hai, Viên

Viên nhảy cóc lên lớp bốn, vẫn là một trong những

học sinh có thành tích học tập tốt nhất trong lớp.

Trong lớp cô bé ít tuổi nhất, nhưng sự chín chắn và

trình độ nhận thức vấn đề của cô bé dường như phải

14

lớn hơn vài tuổi so với tuổi thực.

Khi Viên Viên học lớp bốn, tôi đã mua cho con một

cuốn Thông sử Trung Quốc dành cho trẻ em được viết

bằng chữ phồn thể theo hàng dọc, dày khoảng một tấc

(~ 3,3 cm). Chúng tôi thường tranh thủ thời gian

cùng nhau đọc, vì Viên Viên không biết chữ phồn

thể, lúc đầu là tôi chỉ và đọc từng chữ cho cô bé

nghe. Đến khi đọc hết một nửa, về cơ bản chữ phồn

thể không còn khó đối với Viên Viên nữa, nửa sau cô

bé tự đọc. Hiện giờ cô bé đọc một số tài liệu bằng

tiếng Trung của các nhà xuất bản ở Hồng Kông, Đài

Loan hay nước ngoài đều cảm thấy rất tiện.

Trong Hội nghị đại biểu nhân dân toàn quốc tổ chức

năm 2008, có một vị đại biểu kiến nghị rằng cần

phải cho học sinh tiểu học học chữ phồn thể, nhiều

15

phương tiện thông tin đại chúng đã đưa tin về kiến

nghị này. Suy nghĩ của vị đại biểu này rất tốt,

nhưng điều mà tôi e ngại là, nếu ý kiến này được

quán triệt vào chương trình dạy học của nhà trường,

để các em dùng phương pháp nhận biết mặt chữ theo

quy định hiện hành để học chữ phồn thể thì thực sự

học sinh tiểu học sẽ vô cùng mệt.

Hiện nay chương trình học của học sinh tiểu học

rất nặng, ngoài việc do quá nhiều “lớp học thêm”

gây ra, quan trọng hơn là do phương pháp dạy học

không đúng đắn. Con đường học chữ mới của học sinh

về cơ bản chỉ bó hẹp trong bài khoá, mỗi chữ mới

phải viết mười lần, hai mươi lần, nhận biết và viết

một cách biệt lập, điều này khiến trẻ phải lao

động rất vất vả nhưng lại thu được kết quả không

16

cao. Viết chữ giản thể đã khiến các em mệt mỏi,

viết chữ phổn thể… nếu các em biết, chắc chắn sẽ

phản đối chủ trương này. Không phải không nên học

chữ phồn thể, mà quan trọng nhất là phải học như

thế nào cho nhẹ nhàng.

Trong quá trình giáo dục Viên Viên, tôi cảm nhận

được một cách sâu sắc rằng, gắn việc học chữ mới

vào cuộc sống thường nhật, xây dựng trên nền tảng

đọc nhiều sách là phương pháp giáo dục rất có hiệu

quả. Không những trẻ học rất nhẹ nhàng mà người lớn

cũng thấy nhẹ nhàng, một công đôi việc.

Mỗi khi tôi nhìn thấy có bậc phụ huynh dương dương

tự đắc tuyên bố rằng con anh ta còn đang trong độ

tuổi chưa đi học mà đã nhận được bao nhiêu mặt chữ

hoặc bao nhiêu từ tiếng Anh, và phương pháp của anh

17

ta là làm rất nhiều tấm thiệp hoặc dán giấy ghi từ

vựng tiếng Anh ra khắp nhà, tôi luôn cảm thấy lo

ngại rằng, như thế có được không?

Hiện tại còn có rất nhiều “trường học dạy sớm”,

cái gọi là cách “dạy sớm” của họ là để cho trẻ nhận

biết một số chữ, chữ cái hoặc từ vựng. Quá trình

học có thể được thực hiện dưới một số hình thức,

hoặc là đóng vai “chữ cái”, hoặc là cùng đọc đồng

thanh một âm tiết nào đó, thực chất cũng là cách

học chữ học từ một cách biệt lập. Tôi nghi ngờ,

chương trình học như thế có ý nghĩa với trẻ hay

không?

Cống hiến quan trọng nhất của nhà tâm lý học nổi

tiếng người Mỹ D.P.Ausubel trong lĩnh vực tâm lý

học giáo dục là đề ra “học tập một cách có ý

18

nghĩa”, đây là khái niệm đối lập với khái niệm “học

tập một cách máy móc”. Nhận định quan trọng của

ông là: Học tập một cách có ý nghĩa mới có giá trị.

Theo lý luận của ông, các âm tiết vô nghĩa và phối

hợp với tính từ chỉ là cách học máy móc, vì những

tài liệu này không thể thiết lập được mối quan hệ

mang tính thực chất với bất kỳ quan niệm nào trong

kết cấu nhận thức của con người, cách học này hoàn

toàn là học một cách máy móc. Do đó đây là phương

pháp học tập hiệu quả thấp(1).

Mấy hôm trước tôi đọc được một bài viết trên báo,

nói có một em bé bốn tuổi đã nhận biết được hai

nghìn chữ Hán. Hóa ra là do ông nội của em bé dán

chữ đầy nhà, hàng ngày bảo cháu học. Người học

ngoại ngữ đều biết, nếu học từ vựng một cách biệt

19

lập thì sẽ quên rất nhanh, nhưng nếu đưa từ vựng

vào trong ngữ cảnh để học, hiệu quả sẽ rất cao.

Chính vì thế nếu trẻ nhận biết được rất nhiều chữ,

nhưng lại không chuyên tâm đọc một cuốn sách nào

thì đó là chuyện rất không nên. Nếu tách việc học

chữ và đọc sách ra, có thể sẽ nhanh chóng phá vỡ

niềm hứng thú và sự tự tin khi học chữ của trẻ.

Nếu trong học tập lại có thêm tính huênh hoang là

điều tồi tệ nhất, e rằng chỉ là tạo một chùm bong

bóng xà phòng đẹp mà thôi.

Jean-Jacques Rousseau nói: “Mọi người đang vắt óc

để tìm ra phương pháp dạy đọc sách, viết chữ tốt

nhất, có người đã phát minh ra các tấm thiệp ghép

chữ, phiên âm và thiệp chữ, có người biến phòng của

con cái mình thành xưởng in. Thật là đáng

20

thương!”(2).

Phương pháp hài hòa hợp lý bao giờ cũng đẹp và

hiệu quả; phương pháp tồi biến những chuyện vốn dĩ

đơn giản trở nên phức tạp, không hiệu quả; trong

quá trình giáo dục trẻ em, cần đặc biệt chú ý tìm

phương pháp tốt, đừng nên dạy trẻ bằng phương pháp

tồi.

____________________

(1) Trần Kỳ, Lưu Nho Đức chủ biên, Tâm lý học giáo

dục đương đại, NXB Sư phạm Bắc Kinh, tháng 4-1997,

tr.86.

(2) Jean-Jacques Rousseau, Emile, Lý Bình Âu dịch,

NXB Giáo dục Nhân dân, tái bản lần thứ nhấn tháng

5-2001, tr.134 (Bản dịch tiếng Việt Jean-Jacques

Rousseau, Emile hay là về giáo dục, Lê Hồng Sâm,

21

Trần Quốc Dương dịch, Bùi Văn Nam Sơn giới thiệu,

NXB Tri thức, xuất bản tháng 7-2008, 692 trang).

Lưu ý đặc biệt

Ngay từ lần đầu tiên tôi cầm một cuốn sách lên kể

chuyện cho Viên Viên, tôi không “kể” mà là “đọc”.

Vừa không chuyển hóa nội dung câu chuyện thành văn

nói hoặc “ngôn ngữ thiếu nhi”, đọc hoàn toàn như

trong sách, từng chữ từng chữ một.

Dần dần, từ chỗ để tôi chỉ vào từng chữ từng chữ

một và đọc, đổi thành để cho bé chỉ và tôi đọc. Bé

chỉ đến đâu tôi đọc đến đó. Dần dần, Viên Viên đã

hiểu được vai trò của chữ viết, liên hệ câu chuyện

và chữ viết lại với nhau.

Khi chúng tôi đưa Viên Viên đến những nơi công

cộng, tôi thường xuyên không bỏ lỡ cơ hội chỉ cho

22

bé xem một số chữ, ví dụ ra ga tôi đọc cho bé “cấm

hút thuốc”, nói với bé rằng ở đây người đông, không

khí ngột ngạt, tấm biển này nói với mọi người rằng

không được hút thuốc ở đây.

Đọc nhiều rồi, rất nhiều “chữ đọc sai” tự nhiên

được giải quyết.

Gắn việc học chữ mới vào cuộc sống thường nhật,

xây dựng trên nền tảng đọc nhiều sách, là phương

pháp giáo dục rất có hiệu quả. Không những trẻ học

rất nhẹ nhàng, mà người lớn cũng thấy nhẹ nhàng,

một công đôi việc.

Nếu trẻ nhận biết được rất nhiều chữ, nhưng lại

không chuyên tâm đọc một cuốn sách nào thì đó là

chuyện rất không nên. Nếu tách việc học chữ và đọc

sách ra, có thể sẽ nhanh chóng phá vỡ niềm hứng thú

23

và sự tự tin khi học chữ của trẻ.

Mở “cửa hàng”

Nếu biến việc học thành một viên sôcôla nhân rượu,

có trẻ nào không thích không? Nếu biến việc học

thành một viên thuốc đắng, làm sao trẻ thích được?

Tôi phát hiện ra rằng, chơi trò “mở cửa hàng” với

con là một hoạt động rất tốt, thông qua trò chơi

dạy cho trẻ học được cách cộng trừ nhân chia, có

thể giúp trẻ rèn luyện khả năng tính toán một cách

hiệu quả, là phương pháp học “học mà chơi, chơi mà

học” thực thụ. Năm Viên Viên bốn tuổi, có một thời

gian tôi dạy con học toán, lúc đầu là áp dụng

phương pháp đếm ngón tay để làm các phép tính như

“2+3” bằng mấy. Lúc đầu Viên Viên cũng rất thích,

24

nhưng chơi một thời gian dài liền tỏ ra chán. Tôi

liền nghĩ, có cách nào để cho trẻ vừa học được cách

tính toán lại vừa có hứng thú?

Hồi đó trong khu dân cư còn chưa xuất hiện siêu

thị, thông thường tại các điểm dân cư đều có một,

hai “cửa hàng nhỏ”, Viên Viên rất thích vào cửa

hàng cùng tôi để mua đồ. Mỗi lần đi tôi đều cho

Viên Viên nói với chủ cửa hàng cần mua gì, đồng

thời đưa tiền cho chủ cửa hàng. Lúc đó chỉ là để

cho con học được cách làm việc, học được cách giao

tiếp với người khác một cách tự nhiên. Không ngờ

điều này đã khiến cho bé có được khái niệm về tác

dụng của đồng tiền ngay từ khi còn rất nhỏ.

Một lần tôi và Viên Viên đi mua hàng về, ánh mắt

bé lộ rõ vẻ hâm mộ, nói lớn lên sẽ mở cửa hàng. Tôi

25

hỏi tại sao, bé liền nói chúng ta mua đồ phải trả

tiền, còn người bán hàng lại không phải trả tiền.

Sau đó tôi phát hiện ra con gái cùng các bạn nhỏ

hàng xóm chơi trò mở cửa hàng, đóng vai khách hàng

và chủ, người đóng vai chủ cửa hàng tỏ ra rất đắc

ý. Xem ra bé rất muốn làm chủ cửa hàng, vì thế tôi

đã nghĩ ra trò chơi mở cửa hàng với bé.

Viên Viên đóng vai chủ quầy, còn tôi và ông xã

đương nhiên là khách hàng. Chúng tôi lấy một số đồ

dùng quây thành một “quầy hàng nhỏ”cho bé, đồng

thời bày lên các loại “hàng hóa”, hàng hóa có cái

là thật, có cái chỉ mang tính tượng trưng (ví dụ

loại kem mà bé thích ăn nhất thì phải tìm vật thay

thế), chỉ cần bé hiểu là được, sau đó chúng tôi

thay phiên nhau ghé thăm cửa hàng của bé.

26

Chúng tôi chăm chú ngắm nhìn hàng hóa của Viên

Viên, lựa chọn sẽ mua cái gì, hỏi bé bao nhiêu

tiền, có lúc còn trả giá. Lúc trả tiền, thông

thường đều phải tìm tiền lẻ để trả lại, ví dụ mua

một chiếc đũa sáu hào, thông thường chúng tôi sẽ

đưa cho bé một tệ, như thế bé sẽ phải trả lại bốn

hào.

Lúc đầu đều là bé định giá, trẻ nhỏ định giá, cho

dù lớn hay nhỏ đều là số tiền chẵn và đơn giản, ví

dụ một tệ , hai trăm tệ. Thông thường Viên Viên

không thích dùng những mức giá như “một tệ tư” hay

“hai trăm lẻ ba tệ” để làm khó mình.

Sau nhiều lần chơi, chúng tôi liền lén kéo bé về

với các phép tính phức tạp hơn. Ví dụ lúc đầu một

que kem có giá một tệ, chúng tôi gợi ý rằng, mấy

27

ngày hôm nay kem lên giá rồi, mỗi que một tệ hai, ở

đây con có muốn tăng giá không, tăng giá mỗi que

lãi thêm được hai hào nữa. Sau đó chúng tôi đưa cho

bé hai tệ hoặc năm tệ, như thế phép tính của bé đã

phức tạp hơn.

Lúc đầu Viên Viên không thích cách định giá có số

lẻ này, nó khiến bé cảm thấy rắc rối khi tính toán.

Tôi liền đưa bé ra cửa hàng mua đồ, bảo bé chú ý

xem mức giá của các loại hàng hóa về cơ bản đều có

số lẻ, và thế là “giá bán” của Viên Viên bắt đầu có

số lẻ.

Độ khó của các phép tính khi bán hàng dần được

nâng lên, cần phải quá độ một cách tự nhiên, như

thế sẽ giữ được hứng thú cho trẻ.

Lúc đầu chúng tôi thường chơi phép cộng trừ trong

28

phạm vi một trăm, sau đó lại kiến nghị bé, cho rằng

một số đồ nào đó cần phải rất đắt, có thể định giá

đến ba trăm, năm trăm tệ. Theo những gì tôi nhớ,

năm bốn tuổi, Viên Viên đã có thể làm được phép

tính cộng trừ trong phạm vi năm trăm, điều này cơ

bản được học từ việc “bán hàng”.

Trò chơi mở cửa hàng được chơi đến khi Viên Viên

học lớp hai, lớp ba. Khi cô bé học phép nhân và

phép chia, tôi liền lén bổ sung thêm một số kiến

thức trong trò chơi, ví dụ một chiếc bút chì chín

hào, tôi yêu cầu mua liền một lúc tám chiếc, hoặc

là một gói bánh giá bốn tệ, bên trong có mười cái,

còn tôi chỉ muốn mua ba cái. Như thế, cô bé phải

vận dụng kiến thức nhân chia của mình để tính toán.

29

Quá trình “bán hàng” chính là quá trình trẻ không

ngừng làm các “đề ứng dụng”, điều này rất có lợi

cho việc gợi mở khả năng toán học cho trẻ. Giáo dục

toán học không nên kéo ngay trẻ vào các con số

trừu tượng, không nên lấy những phép tính khô khan

để làm khó con trẻ. Phải để cho trẻ cảm nhận được

con số qua trò chơi, để chúng cảm nhận được rằng

tính toán không phải là những thứ trừu tượng, mà là

những thứ hữu dụng tồn tại trong cuộc sống quanh

ta, có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống thường

nhật của chúng ta.

Khi Viên Viên học lớp một, lớp hai, trong lúc các

bạn khác đang phải vật lộn giữa những con số trừu

tượng, cô bé vừa nhìn đã biết ngay cách giải, cảm

thấy những đề toán đó quá đơn giản.

30

Học hết lớp hai Viên Viên liền nhảy cóc lên lớp

bốn, lúc đó ban giám hiệu của trường có phần lo

lắng. Nói năm lớp ba là năm quan trọng, nội dung

học trong năm lớp ba khá khó, đặc biệt là môn toán.

Và thế là tôi tìm hai cuốn sách toán lớp ba tập

một và tập hai, bỏ ra mười ngày học hết với Viên

Viên, Viên Viên nắm bài rất tốt, sau khi vào học

thi cùng với một số bạn đã từng học toán lớp ba,

điểm của cô bé cao nhất.

Không phải Viên Viên là thiên tài đặc biệt gì, mà

là những kiến thức có liên quan đã được cô bé sử

dụng từ lâu khi “mở cửa hàng”. Việc phải vắt óc khi

làm “chủ cửa hàng” đã khiến khả năng tư duy toán

học của cô bé được nâng lên rõ rệt, khi học sẽ cảm

thấy vô cùng nhẹ nhàng.

31

Trẻ em có bản tính thích mô phỏng cuộc sống của

người lớn. Tôi còn nhớ hồi nhỏ thường chơi đồ hàng,

rất vui. Tôi nghĩ, chắc chắn cảm giác của Viên

Viên khi “mở cửa hàng” cũng giống cảm giác của tôi

khi chơi đồ hàng, chỉ có điều cô bé không biết

trong quá trình chơi mình đã học được cách tính

toán.

Vì thế, tại sao học tập cứ buộc phải “khổ”? Học

tập cũng có thể tiến hành trong niềm vui. Hơn nữa,

học tập được tiến hành trong niềm vui sẽ giúp trẻ

học tốt hơn. Chúng ta đều mong muốn con em mình

thích học, nếu biến việc học thành một viên sôcôla

nhân rượu, có trẻ nào không thích không? Nếu biến

việc học thành một viên thuốc đắng, làm sao trẻ

thích được?

32

Trong trò chơi “mở cửa hàng” cần phải chú ý một số

vấn đề sau:

Trước hết là không nên nói cho trẻ biết dụng ý của

mình.

Chơi trò chơi này, bố mẹ chơi là để cho trẻ học

được cách tính toán, nếu bạn nói cho trẻ biết mục

đích này, hoặc bị trẻ phát hiện ra, trẻ sẽ không

còn hứng thú chơi nữa. Cần phải để cho trẻ cảm nhận

được rằng đây chỉ là một trò chơi, chỉ là để chơi

thôi. Khi chơi với trẻ, người lớn cần chăm chú và

nghiêm túc, coi mình là trẻ và chơi một cách say

sưa, trong quá trình này không nên thuyết giáo điều

gì, càng không nên trách mắng trẻ nếu con tính

sai.

Hai là tránh để trẻ cảm thấy ngại ngùng.

33

Trong quá trình chúng tôi chơi với Viên Viên, lúc

đầu Viên Viên không có cảm nhận gì với việc định

giá cao hay thấp cho đồ vật nào đó, hoàn toàn là

báo giá theo cảm tính. Ví dụ cô bé áp giá cho một

“que kem” là một trăm tệ, bố cô bé liền nói với

giọng rất khoa trương rằng: “Hả, sao mà đắt vậy!”.

Ý bố Viên Viên là muốn tạo bầu không khí, anh than

như vậy vì biết rõ giá cả thị trường, nhưng câu nói

của anh đã khiến Viên Viên sợ. Qua cách nói của

bố, Viên Viên cũng cảm nhận được rằng mình đưa ra

giá cao quá, nên bé có phần luống cuống. Khi hỏi

đến giá của món đồ tiếp theo, lúc báo giá cô bé có

phần e dè, thấp thỏm, ngần ngừ đưa ra một con số,

sau đó chờ đợi phản ứng của người lớn, thăm dò xem

mình đưa ra giá như thế có đúng hay không. Cứ tiếp

34

tục chơi như vậy, sự chú ý của trẻ sẽ không thể tập

trung vào trò chơi nữa, thời gian dài sẽ cảm thấy

căng thẳng và chán. Tôi vội vàng đứng ra xoa dịu,

nói với bố Viên Viên rằng que kem này rất thơm, nên

đáng giá như vậy.

Xong chuyện tôi nói với bố Viên Viên, từ sau bất

kể con đưa ra giá bao nhiêu, đều không tỏ ra ngạc

nhiên hay thắc mắc. Đừng lấy kinh nghiệm sống của

bạn để can thiệp vào tư duy của trẻ, trẻ không có

khái niệm giá cả thị trường. Mục đích của chúng ta

chỉ là để trẻ học được cách tính toán, không phải

là dạy trẻ học được cách làm ăn, chính vì thế trẻ

đưa ra giá bao nhiêu cũng không quan trọng. Trẻ

hoàn toàn có thể đưa ra giá cho một kilogam gạo là

hai trăm tệ, cũng có thể đưa ra mức giá bốn hào cho

35

một chiếc nhẫn.

Thứ ba là không để phép tính làm khó trẻ.

Một điều bố mẹ cần phải nhớ là, đây là trò chơi,

chứ không phải giờ học toán. Bố mẹ có thể thông qua

việc “mua bán” để phát triển khả năng tính toán

của trẻ, nhưng không nên vội vàng. Trong quá trình

chơi phải đặt niềm vui của trẻ lên hàng đầu, việc

học đặt ở vị trí thứ hai. Độ khó của phép tính có

thể nâng cao dần dần, nhưng không nên để phép tính

quá khó ảnh hưởng đến niềm vui. Nếu trong quá trình

mua bán trẻ liên tục cảm thấy phép tính khó, trẻ

sẽ nản chí và mất hứng thú chơi.

Bốn là không nên ép buộc con trẻ chơi.

Không nên vì mục đích bắt trẻ học mà thường xuyên

chơi một trò chơi. Sau khi tôi kể cho một số người

36

nghe về trò chơi này, liền có người về nhà chơi với

con hàng ngày. Lúc đầu trẻ còn có hứng thú, nhưng

chơi liền ba ngày là không muốn chơi nữa, bố mẹ

liền dỗ ngon dỗ ngọt bảo phải chơi.

Cũng có những lúc, vừa chơi chưa được bao lâu,

chưa mua bán được gì, vì một lý do nào đó mà trẻ

đột nhiên không muốn chơi nữa, lúc này bố mẹ cũng

không nên bắt ép, chỉ cần trẻ thể hiện ra là không

muốn chơi nữa, thì nên dừng lại ngay, để tránh làm

cho trẻ cụt hứng với trò chơi. Nếu bố mẹ tỏ ra quá

tích cực trong trò chơi, dễ khiến trẻ phát hiện ra

dụng ý của bạn.

Thứ năm là cố gắng dùng tiền thật.

Lúc đầu tôi và Viên Viên chơi, không muốn dùng

tiền thật, cảm thấy như thế không vệ sinh, liền

37

dùng một số mảnh giấy ghi giá tiền. Nhưng tôi phát

hiện thấy con gái không hứng thú lắm với tiền giả,

chỉ cần con trẻ ý thức được rằng tiền có thể đổi

lấy được thứ mà mình cần, sẽ rất có thiện cảm với

tiền. Dùng tiền thật có thể giúp trẻ chơi một cách

say mê hơn, chơi xong chú ý rửa tay là được.

Viết đến đây tôi nghĩ, nếu ghi lại số “tiền lãi”

của mỗi lần chơi của trẻ, đồng thời giữ lại số tiền

mà trẻ kiếm được, lúc mua đồ cho trẻ dùng số tiền

này, có thể sẽ càng kích thích trẻ thích chơi hơn.

Điểm này tôi không áp dụng với Viên Viên mà chỉ

đoán làm như thế sẽ hay hơn.

Thứ sáu là cố gắng thay đổi cách chơi, cố gắng để

cho mỗi lần chơi khác nhau.

Thông thường trẻ muốn làm “chủ cửa hàng”, đặc biệt

38

là lúc ban đầu. Sau vài lần chơi, để trò chơi luôn

giữ được sự mới mẻ, có thể đổi vai diễn cho trẻ,

để trẻ làm người mua hàng. Cho dù ai làm khách

hàng, đều có thể đóng các vai khác nhau, hình thành

nên các tổ hợp khác nhau, có lúc là cụ ông cụ bà,

có lúc là bạn nhỏ, có lúc là bác sĩ hoặc cô giáo.

Các đối tượng khác nhau có các sự việc và nhu cầu

khác nhau, như thế sẽ có rất nhiều câu chuyện xảy

ra. Ngoài ra còn có thể để cho các loại đồ chơi

trong nhà tham gia, như chó bông hoặc gấu bông… đến

mua đồ, đương nhiên là có người thay chúng nói

chuyện và trả tiền. Ngoài việc “mở cửa hàng”, chúng

tôi và Viên Viên còn “bán rau”. Có lúc Viên Viên

cũng chịu làm chủ quầy hàng rau xanh, chúng tôi

liền vẽ ra các loại rau, hoa quả lên giấy, hoặc tìm

39

các đồ vật thay thế, chơi trò bán rau với con gái.

Tôi còn đến cửa hàng bán thuốc đông y mua cho con

gái một chiếc cân đĩa nhỏ, bởi hồi đó loại cân mà

những người bán rau hay dùng ở chợ đều là cân tay

bình thường. Hoạt động “mở cửa hàng” đã gợi ý cho

ta thấy: Phương pháp học kết hợp với cuộc sống sẽ

cho hiệu quả cao hơn, phương pháp giáo dục bắt

nguồn từ cuộc sống có thể áp dụng mọi lúc mọi nơi.

Dạy con học không nhất thiết là phải ngồi vào bàn

học, chỉ cần lưu tâm một chút, ở đâu cũng có thể

phát hiện ra cơ hội giáo dục. Ví dụ, khi dạy trẻ

đếm từ 1 đến 10, nếu bạn chỉ đọc đi đọc lại những

chữ số này, trẻ chỉ nghe thấy những âm tiết, thực

ra trẻ không biết những âm tiết này đại diện cho

cái gì, cũng không hiểu “1, 2, 3, 4” này là cái gì.

40

Nếu lúc bạn bế trẻ lên cầu thang, mỗi lần đều vừa

đi vừa đếm số bậc cầu thang; lúc mở một hộp kẹo

sôcôla, trước tiên nhất thiết phải đếm xem có bao

nhiêu cái sau đó mới ăn. Tóm lại, mỗi khi đọc đến

“1, 2, 3, 4…”, luôn liên hệ với một việc cụ thể nào

đó, trẻ sẽ nhớ nhanh hơn, đồng thời hiểu được khái

niệm về chữ số.

Tôi còn nhớ rất rõ khi Viên Viên hai tuổi rưỡi, có

một lần bố bé đi công tác về, mua cho bé 6 hộp sữa

chua Wahaha. Buổi sáng bé uống một hộp, tôi bỏ số

còn lại vào tủ. Buổi chiều đột nhiên Viên Viên hỏi:

“5 hộp sữa đó đâu hả mẹ?”. Không ngờ bé lại biết

còn 5 hộp, tôi thực sự ngạc nhiên. Lúc đó bé vẫn

chưa biết làm phép tính cộng trừ, lúc này bé đã

hiểu được khái niệm về số có lẽ là do tôi thường

41

xuyên cùng bé đếm các đồ vật “1, 2, 3, 4”.

Sau khi trẻ vào trường, vẫn có thể thông qua “các

hoạt động” để học bài. Tôi phát hiện ra rằng để trẻ

làm “cô giáo” giảng bài cho bố mẹ cũng là một hoạt

động rất hay.

Lúc Viên Viên mới vào trường tiểu học, cô giáo dạy

các em học phiên âm, để giúp con nhanh chóng nắm

được, tôi liền nói với bé, hồi nhỏ mẹ không chịu

khó học phiên âm, quê mẹ nói tiếng địa phương, chữ

phiên âm mà cô giáo dạy mẹ cũng không đúng với tiêu

chuẩn. Con được học cách viết phiên âm ở trường,

tối về dạy cho mẹ được không? Tôi nói rất chân

thành, Viên Viên nghe thế rất mừng, nói vâng ạ. Sau

đó hàng ngày cô bé liền đem những kiến thức đã học

về nhà dạy cho tôi, tôi cũng chăm chú lắng nghe,

42

chăm chú học.

Lúc chơi trò “làm cô giáo”, tôi lưu ý có một số

vấn đề sau:

Thứ nhất, khi thiết kế những hoạt động này, bố mẹ

cần “trao quyền”, để trẻ được “nắm quyền”.

Trò chơi làm cô giáo cũng giống như trò chơi mở

cửa hàng, đều là để trẻ vận dụng kiến thức, học hỏi

kiến thức trong thực tiễn. Chúng còn có một đặc

điểm chung là để cho trẻ cảm thấy mình “có quyền”,

đây cũng là nguyên nhân tại sao những trò chơi như

thế này thu hút được trẻ. Chính vì thế trong các

hoạt động này cần phải để trẻ trở thành nhân vật

chủ chốt và người chủ động trong hoạt động, đừng để

trẻ cảm thấy mình bị động, bị người lớn chỉ đạo.

Thứ hai, cần phải lựa chọn những đáp án hoặc những

43

thứ có đáp án hoặc nội dung tương đối cụ thể,

chính xác để trẻ giảng.

Trong môn Ngữ văn tôi chỉ để Viên Viên dạy cách

viết phiên âm, bởi cách học ngôn ngữ mang tính mở,

trẻ khó giảng, giảng rồi cũng không có ý nghĩa gì.

Thông thường tôi hay để cho bé giảng môn toán, bởi

đặc điểm của toán học là chặt chẽ. Đồng thời cũng

cần phải chú ý rằng, không nên lạm dụng trò dạy

học, thông thường là lén quan sát việc học của con,

chỉ khi phát hiện ra giai đoạn nào con nắm chưa

được vững, tôi mới bảo con giảng bài cho tôi. Điều

này cũng giống như việc “mở cửa hàng”, không nên để

trẻ cảm thấy chán, cần phải nghĩ cách để giữ niềm

hứng thú của trẻ.

Thứ ba, phương thức đưa ra yêu cầu của bố mẹ cần

44

tự nhiên, không thể chỉ lấy mỗi việc hồi nhỏ mình

không học cẩn thận làm cái cớ.

Ví dụ có lúc tôi tìm được một lỗi trong vở bài tập

của Viên Viên, và lỗi sai này là do cô bé chưa

hiểu rõ khái niệm, sau đó tôi giả vờ kinh ngạc nói

“Câu này hình như là làm đúng, sao cô giáo lại gạch

sai nhỉ?”. Và thế là tôi liền gọi Viên Viên, xem

là do cô bé làm sai hay cô giáo chấm sai. Trong quá

trình này, tôi vừa phải giả vờ không rõ vấn đề

đồng thời lại vừa phải định hướng cho con theo lối

tư duy đúng, vì muốn làm rõ vấn đề mình sai hay cô

giáo sai, Viên Viên cũng sẽ chăm chú cùng tôi phân

tích, suy nghĩ lại khái niệm. Kết quả đương nhiên

sẽ chứng minh được là cô bé làm sai câu này, nhưng

ít nhất Viên Viên đã chỉnh lại được “cái sai” cho

45

mẹ, điều này cũng khiến cho trẻ cảm thấy mình vừa

làm được một việc rất quan trọng. Đồng thời về cơ

bản cũng nắm vững được khái niệm mà trước đó hiểu

chưa sâu.

Không nên vạch ra những lỗi mà trẻ mắc phải trong

quá trình giảng bài, càng không thể cười nhạo những

sai sót của trẻ.

Đã đóng vai là học sinh, bố mẹ nhất thiết phải có

thành ý, nghiêm túc lắng nghe trẻ giảng bài. Cũng

giống như việc mở cửa hàng, không nên để trẻ phát

hiện ra dụng ý của bạn, nếu không trẻ chỉ cảm thấy

bố mẹ dùng phương thức này để kiểm tra mình, trẻ sẽ

không cảm thấy tự hào, cũng không có hứng thú. Nếu

lối tư duy hoặc cách trình bày của trẻ có lỗi, cần

phải khéo léo nói ra, hoặc dùng phương pháp gợi ý

46

để trẻ suy nghĩ theo lối tư duy đúng. Không bao giờ

để trẻ có cảm giác mình giảng không hay mà cảm

thấy ngượng ngùng. Trong quá trình này chỉ cần bố

mẹ có chút gì đó giáo huấn hoặc nhạo báng, trẻ sẽ

rất buồn bã và mất tự tin. Nhất thiết phải để cho

trẻ cảm nhận được thành tích của mình trong quá

trình này.

Năm 2004, tôi có tham dự một buổi diễn thuyết của

học giả Lưu Trường Danh - nhà giáo dục đương đại

nổi tiếng, hiệu trưởng trường trung học phổ thông

số bốn Bắc Kinh. Trước khi lên làm hiệu trưởng ông

là giáo viên dạy vật lý rất giỏi của trường này.

Khi nói đến chuyện mình làm thầy giáo dạy vật lý,

học sinh của ông nếu làm sai câu nào trong bài kiểm

tra, sau khi để học sinh làm lại câu này, ông còn

47

cho học sinh này giảng cho cả lớp nghe một lần -

hiệu quả của “làm một lần” và “giảng một lần” là

hoàn toàn khác nhau. Những cái có thể giảng ra một

cách rõ ràng ắt phải bao hàm sự suy nghĩ một cách

nghiêm túc, đồng thời đã được lý giải rõ ràng, sau

đó mới giảng ra được một cách rõ ràng. Những thứ đã

từng giảng sẽ ăn sâu vào đầu mình hơn - nếu nói

“làm một lần” chỉ là học lại một lần, thì “giảng

một lần” đã trở thành thực tiễn, đối với học sinh

đây cũng là một hoạt động ứng dụng kiến thức, có

thể giúp chúng nắm chắc hơn.

Hoạt động này cũng có thể ứng dụng trong gia đình,

khi phụ huynh muốn phụ đạo bài tập cho con, không

bằng việc bạn để trẻ “phụ đạo” bài tập cho bạn.

Đương nhiên bạn cũng phải nghĩ cách để làm cho thật

48

khéo, để cho hoạt động này diễn ra một cách tự

nhiên, chứ không nên để trẻ cảm thấy căng thẳng

hoặc ngại ngùng.

Tôi nghe một vị phụ huynh phàn nàn rằng cậu con

trai mới vào cấp ba của anh học toán không tốt lắm,

gặp vấn đề khó thường dễ dàng bỏ qua, không chịu

đào sâu suy nghĩ. Anh nhìn vở toán của con, thấy

những nội dung đó đã vượt quá phạm vi kiến thức của

mình, mình cũng không thể phụ đạo được. Theo suy

nghĩ của người bình thường, thì nên tìm cho trẻ một

giáo viên, hoặc đi học thêm, nhưng nghĩ đến vấn đề

trình độ phụ đạo của người khác và sự tiện lợi,

anh cảm thấy mình nên học cho hiểu sau đó phụ đạo

con sẽ tốt hơn. Và thế là anh bắt đầu nghiên cứu

sách giáo khoa môn toán. Trình độ giải toán của con

49

trai lúc đó kiểu gì cũng khá hơn anh, có chỗ nào

không hiểu anh liền hỏi con. Trong quá trình giảng

con cũng có rất nhiều chỗ không rõ, hai bố con liền

cùng nhau nghiên cứu, nếu nghiên cứu không ra vấn

đề thì để con đi đến trường hỏi thầy cô giáo hoặc

bạn học, về nhà giảng lại cho bố nghe. Người bố

không phải chỉ giả vờ làm học sinh, mà là học rất

nghiêm túc. Khi phát hiện ra trình độ toán học của

mình được nâng cao, điểm toán của con trai cũng

tiến bộ rõ rệt, và con trẻ cũng học được cách đào

sâu suy nghĩ vấn đề, không còn giống như trước, vừa

có vấn đề là bỏ đó đợi người khác nói cho mình,

hiệu quả tốt hơn nhiều so với việc đi học thêm.

Tóm lại, bố mẹ nên đầu tư một chút công sức, thời

gian, thiết kế và tạo ra những công việc bao hàm

50

kiến thức để trẻ tự làm, còn hơn là lo lắng về điểm

thi, bỏ tiền bỏ công sức, bắt ép trẻ phải học, để

cho trẻ có cơ hội vận dụng những kiến thức mà mình

đã học để giải quyết một số vấn đề thực tế, thực

tiễn là “lớp học thêm” bổ ích nhất.

Ngoài hai ví dụ “mở cửa hàng” và “làm cô giáo” ở

trên, chắc chắn vẫn còn có thể tìm được không ít

phương pháp. Ví dụ, khi bố mẹ tính toán tiền nong

của gia đình, lấy cớ nói máy tính hỏng, nhờ con

đang học tiểu học tính bằng bút hộ; đồ gia dụng

hỏng, có thể cùng trẻ vận dụng những kiến thức vật

lý mà trẻ học được trong giờ vật lý để sửa thử. Đặc

biệt là qua sở thích của trẻ, tìm ra các kiến thức

cần nắm vững, kết hợp sở thích của trẻ với các

hoạt động là tốt nhất.

51

Nhà giáo dục vĩ đại người Liên Xô Vasyl

Olexandrovych Sukhomlynsky(1) cho rằng: “Nguyên

nhân khiến trẻ em tụt hậu việc học hành là do trẻ

không học được cách suy nghĩ. Các sự vật, hiện

tượng, các mối liên hệ qua lại trong thế giới xung

quanh, không trở thành ngọn nguồn suy nghĩ của trẻ…

Hãy để các sự vật thực tế dạy cho trẻ biết cách

suy nghĩ - đây là điều kiện vô cùng quan trọng để

tất cả các trẻ em bình thường đều trở nên thông

minh, nhanh nhẹn, chăm học, ham hiểu biết”(2).

Tư tưởng giáo dục cốt lõi của nhà giáo dục nổi

tiếng người Mỹ John Dewey là, trẻ em nên học tập từ

cuộc sống, học tập từ những việc mà mình làm, chứ

không phải học tập trong sách vở. Ông cho rằng

phương pháp dạy học mãi mãi thành công trong giáo

52

dục chính là “Hãy cho học sinh một số việc để làm

chứ không phải là cho chúng một số thứ để học”(3).

___________________

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky (1918-1970):

Nhà giáo dục người Ukraina (Liên Xô trước kia),

(ND).(2) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời

kiến nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB

Khoa học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng

6-1984, tr.326.

(3) John Dewey, Chủ nghĩa dân chủ và giáo dục,

Vương Thừa Tự dịch, NXB Giáo dục Nhân dân, tái bản

lần thứ nhất tháng 5-2001, tr.169.

Chính vì vậy, khi bố mẹ muốn con trẻ tiến bộ trong

học tập, không nên giúp đỡ trẻ bằng cách kéo chúng

lại với sách vở, kéo chúng vào lớp học thêm, mà

53

nên tạo một số cơ hội, để trẻ vận dụng những kiến

thức mà mình đã học giải quyết một số vấn đề. Bất

luận là học cái gì, nếu chúng ta tạo cơ hội thực

tiễn “mở cửa hàng” cho trẻ, thì đa số trẻ sẽ không

phải khổ sở vì chuyện học hành nữa.

Lưu ý đặc biệt

Khi chơi trò “mở cửa hàng” với trẻ, người lớn cần

chăm chú và nghiêm túc, coi mình là trẻ và chơi một

cách say sưa, trong quá trình này không nên thuyết

giáo điều gì, càng không nên trách mắng con trẻ

nếu con tính sai.

Trong quá trình chơi phải đặt niềm vui của trẻ lên

hàng đầu, việc học đặt ở vị trí thứ hai. Giáo dục

toán học không nên kéo ngay trẻ vào các con số trừu

tượng, không nên lấy những phép tính khô khan để

54

làm khó trẻ. Phải để cho trẻ cảm nhận được con số

qua trò chơi, để chúng cảm nhận được rằng tính toán

không phải là những thứ trừu tượng, mà là những

thứ hữu dụng tồn tại trong cuộc sống quanh ta, có

mối liên hệ mật thiết với cuộc sống thường nhật của

chúng ta.

Sau khi vào học ở trường, vẫn có thể thông qua

“hoạt động” để học bài. Khi phụ huynh muốn phụ đạo

bài tập cho con, không bằng việc bạn để trẻ “phụ

đạo” bài tập cho bạn. Khi thiết kế những hoạt động

này, bố mẹ cần “trao quyền”, để trẻ được “nắm

quyền”, trở thành nhân vật chủ chốt và người chủ

động trong hoạt động, đừng để trẻ cảm thấy mình bị

động, bị người lớn chỉ đạo.

Những em được gậy thần chạm vào có lực học tốt

55

Cấp một, thậm chí là cấp hai, không có cái gọi là

tụt hậu trong việc học, cũng không tồn tại thành

tích xuất sắc tuyệt đối, tất cả đều có thể thay

đổi. Sức mạnh thần kỳ khiến tình hình thay đổi

chính là việc đọc sách ngoài giờ học.

Có một cây “gậy thần” rất thần kỳ, em nào được nó

chạm vào sẽ trở nên thông minh hơn, có nhiều tiềm

năng hơn trong học tập. Cây “gậy thần” này là gì?

Ai sẽ may mắn được nó chạm vào, đây chắc chắn là

điều mà rất nhiều người muốn biết. Xin hãy tha lỗi

cho sự cố làm ra vẻ huyền bí của tôi, không phải

tôi đang nói đến truyện cổ tích, mà là đang đưa ra

một phép ví von, bởi không có cách ví von nào thích

hợp hơn nó.

Hãy cho phép tôi nói xa hơn một chút, nói về câu

56

chuyện có thực của bốn em nhỏ.

Tôi đã từng có cuộc tiếp xúc trong một thời gian

khá dài với các em học sinh lớp năm ở một trường

tiểu học, nên biết các em rất rõ. Trong lớp có bốn

em học sinh, tôi thường chia các em làm hai nhóm,

sau đó đặt lại gần nhau để so sánh.

Nói về hai em đầu tiên trước, một cô bé tên là

Hiểu Phi và một cậu bé tên là Tiểu Tráng, hai em

nay đều học rất cố gắng, thành tích học tập ở mức

khá xuất sắc, tính cách không huênh hoang cũng

không sống nội tâm, trong giờ học không gây mất

trật tự, ở trong lớp là những học sinh vừa được cô

giáo quý nhưng lại dễ bị lãng quên.

Một nhóm khác gồm hai em trai, một em tên là Bác,

một em tên là Thành. Bác là một học sinh rất xuất

57

sắc, môn nào học cũng giỏi, rất có năng lực, đặc

biệt còn rất có chính kiến, em là một trong số rất

ít học sinh gần như không tìm được khuyết điểm nào

mà tôi đã từng gặp; còn Thành là một học sinh vừa

có ưu điểm, vừa có khuyết điểm, thường xuyên không

làm bài tập cẩn thận, thành tích học tập bình

thường, nhưng rất có khiếu nói năng, lúc nào cũng

tỏ ra lười biếng, nhưng không vi phạm kỷ luật

nhiều.

Bốn em nhỏ này khiến tôi phải chú ý và so sánh là

do bắt nguồn từ bài tập làm văn của các em. Hai em

đầu tiên, bài văn của Hiểu Phi và Tiểu Tráng tôi đã

đọc, chữ viết mặc dù không quá đẹp nhưng gọn gàng,

nhưng trình độ viết văn rất kém, nội dung nghèo

nàn, có nhiều lỗi chính tả, chữ cũng viết sai khá

58

nhiều, điều này có phần trái ngược với điểm thi

tương đối khá của các em lúc bình thường. Mỗi bài

văn của các em đều bị cô giáo yêu cầu sửa đi sửa

lại, các em sửa rất nghiêm túc, chép đi chép lại

nhiều lần, nhưng nếu so sánh bản sửa lần thứ tư với

bản sửa lần đầu tiên thì chỉ có thể nhìn thấy dấu

vết đã được sửa, không thấy sự tiến bộ; lật sang

bài văn tiếp theo, trình độ vẫn giậm chân tại chỗ.

Xem các vở bài tập khác của hai em, đều có thể cảm

nhận sự cố gắng và sự lực bất tòng tâm của các em

trong việc học.

Về cơ bản tôi đã có thể phán đoán được vấn đề của

các em nằm ở đâu.

Tôi đã tìm hai em này để nói chuyện. Hỏi các em

cùng một câu hỏi là: Các cháu có thường xuyên đọc

59

sách ngoài giờ học không? Thấy tôi hỏi như vậy,

Hiểu Phi rất e dè, nói với tôi rằng, cô bé rất muốn

đọc, nhưng bố em không cho phép, sợ ảnh hưởng đến

việc học, nên đã cho hết những cuốn sách mà cô bé

có thể đọc vào tủ và khóa lại. Nhà Hiểu Phi có đặt

tờ báo tặng kèm tạp chí Độc giả, cô bé rất thích

đọc tạp chí này, nhưng mỗi lần có báo mới, bố mẹ

đều tìm cách giấu đi không cho em xem. Còn Tiểu

Tráng thì nói rằng em không thích đọc sách ngoài

giờ học, ngoài mấy cuốn truyện tranh, em không bao

giờ đọc cuốn sách nào khác.

Tôi nghĩ nếu hai em bé này cứ tiếp tục như vậy thì

thật là đáng tiếc, các em biết nghe lời như vậy,

lại chịu khó, đáng lẽ phải xuất sắc hơn trong việc

học. Và thế là tôi đã mời bố mẹ của hai em đến để

60

nói chuyện, mục đích là muốn họ quan tâm đến việc

đọc sách ngoài giờ học của con hơn, thông qua việc

đọc sách để giải quyết vấn đề học hành khó khăn của

các em.

Bố của Hiểu Phi nói, con bé hàng ngày chăm chỉ học

hành như vậy, thành tích học tập mới chỉ đạt loại

khá, nếu như lại phân tâm đọc các cuốn sách khác,

tụt xuống mức trung bình thì sao? Mẹ của Tiểu Tráng

cho rằng để Tiểu Tráng đọc sách lại tăng thêm gánh

nặng học hành cho trẻ, một tuần Tiểu Tráng học

thêm sáu buổi và học nhạc một buổi, từ thứ hai đến

chủ nhật không có ngày nào nghỉ, nhà em ở khá xa,

mỗi ngày đi xe bus cả đi cả về hết hai tiếng rưỡi,

mỗi ngày Tiểu Tráng chỉ được ngủ sáu tiếng đồng hồ.

Chính vì thế mẹ em nói, không thể tăng thêm gánh

61

nặng cho em nữa.

Tôi nói với hai vị phụ huynh rằng, hiện giờ hai em

này đang học tiểu học, mỗi lần điểm thi cao hơn

hay thấp hơn một vài điểm không quan trọng, hiện

tại vấn đề của các em là lực học không tốt, đây mới

là vấn đề lớn, điều này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng

đến việc học sau này của các em. Không cần phải đi

học thêm nhiều như vậy, không nên yêu cầu cao về

điểm thi, để các em được đọc nhiều sách hơn, như

thế mới giảm được gánh nặng học hành cho trẻ một

cách căn bản, lực học của các em mới được nâng cao,

tương lai mới có được thành tích học tập tốt thực

sự.

Tôi cố gắng nói cho rõ vấn đề, lúc đó họ cũng bày

tỏ sự đồng tình với lời gợi ý của tôi. Nhưng sau đó

62

tôi lại tìm hiểu qua các em, không có gì thay đổi.

Bố của Hiểu Phi cho rằng, do gia đình mình đặt báo

được tặng kèm tạp chí Độc giả, khiến con trẻ không

yên tâm học hành, vì thế đã đổi quà tặng sang sữa.

Bản thân Tiểu Tráng không có nguyện vọng đọc sách,

mẹ em cũng không định cho em có nguyện vọng này,

chỉ có ý định đăng ký cho em học môn Taekwondo, lý

do là con trẻ học hành cả ngày ít vận động, học lớp

này vừa được vận động lại có thể phòng thân, nhất

cử lưỡng tiện, tôi không biết mẹ em sẽ lấy thời

gian ở đâu cho em nữa. Và tôi còn tìm hiểu được

rằng, mấy lớp học thêm mà Tiểu Tráng học, có một

lớp là lớp ngữ văn.

Khác hẳn với Hiểu Phi và Tiểu Tráng, Bác và Thành

viết văn rất tốt, gần như cả bài không viết sai chữ

63

nào hoặc đặt câu sai. Bác viết chữ rất gọn gàng

thoáng đãng, trong bài viết luôn có cái nhìn và tài

liệu độc đáo; mặc dù chữ Thành viết không được

đẹp, trong bài thỉnh thoảng lại có chỗ gạch xóa,

không sạch sẽ, và các bài văn của em thể hiện trình

độ rất khác nhau, có bài vừa đọc là biết không tập

trung viết, đối phó cho qua chuyện, nhưng có mấy

bài xem ra là em dành nhiều công sức ra để viết,

qua nét chữ có thể cảm nhận được cái hay, cái bay

bổng của bài văn, khiến người ta phải khen ngợi.

Tôi cũng đã từng nói chuyện riêng với hai em này,

biết được các em đều thích đọc sách ngoài giờ học.

Ở nhà Bác có rất nhiều sách, em đọc rất nhiều, chủ

yếu là các tác phẩm văn học nổi tiếng của Trung

Quốc và nước ngoài, sách lịch sử, sách thuộc lĩnh

64

vực tự nhiên, vượt xa lượng sách mà ở độ tuổi của

em cần phải đọc. Bố mẹ Thành đi làm ăn thường không

ở nhà, em sống với ông bà nội, nhà ông bà nội

không có máy vi tính, ti vi cũng rất ít mở, không

có việc gì làm em đành mua rất nhiều sách về đọc.

Thành đọc rất nhiều loại sách, động vật, khoa học

viễn tưởng, trinh thám, võ hiệp, tìm được cuốn nào

là đọc cuốn đó.

Hai em này không những làm văn hay, các vấn đề

khác đều ứng phó một cách linh hoạt. Bác là một học

sinh giỏi nhưng không phải là mọt sách, em thích

đá bóng, dành rất nhiều thời gian cho việc đá bóng;

Thành mặc dù thành tích học tập không tốt lắm,

nhưng theo lời cô giáo chủ nhiệm của em, em rất

thông minh, thành tích học tập hiện giờ của em là

65

do em nhắm mắt mà giành được, chỉ cần em tập trung

học ba ngày là lọt được vào ba bạn có điểm cao nhất

lớp.

Tôi rời lớp học này, để lại cho các em địa chỉ

email của mình, hiện giờ tôi vẫn giữ liên lạc với

một số em. Hiện giờ các em đã học lớp chín, chuẩn

bị phải thi vào cấp ba. Bác không viết thư cho tôi,

nhưng mẹ em thường xuyên liên lạc với tôi, chúng

tôi chưa gặp nhau lần nào, thông qua mạng Internet

trao đổi với nhau các vấn đề trong lĩnh vực giáo

dục con trẻ. Bác học ở một trường điểm của thành

phố, theo lời mẹ em thì hiện tại em vẫn học rất

tốt, vì có thành tích học tập tốt và đá bóng giỏi,

em đã được tuyển thẳng vào trường cấp ba tốt nhất

của thành phố. Hiểu Phi vẫn liên lạc với tôi, cấp

66

hai em học ở một trường bình thường, đội ngũ giáo

viên và mọi vấn đề khác đều không tốt. Nghe nói

Tiểu Tráng và Thành cũng học ở trường này, hiện giờ

lực học của Hiểu Phi và Tiểu Tráng chỉ đạt mức

trung bình, chắc chắn sẽ không thi vào được trường

tốt; nhưng sau khi lên lớp chín, Thành bắt đầu thấy

sốt ruột, em đã hiểu được tầm quan trọng của việc

học, hiện giờ là một trong mấy em đứng đầu của

khối, còn được bình chọn là “Học sinh Ba tốt”. Hiểu

Phi còn nói, hiện giờ càng ngày em càng không muốn

học nữa, cảm thấy học thật là khó. Xu thế phát

triển trong việc học của mấy em học sinh này đã rõ

ràng.

Chắc chắn bố mẹ của Hiểu Phi và Tiểu Tráng rất

thất vọng vì con em mình, họ đã làm rất nhiều điều

67

cho con, nhưng thành tích học tập của con lại không

lý tưởng, trong thời điểm then chốt, không biết họ

sẽ nghĩ ra cách gì để giúp con, về cơ bản có thể

khẳng định rằng, họ càng không cho con đọc sách

ngoài giờ học nữa - từ đó, có thể dự đoán rằng, con

em họ không những rất khó đạt được thành tích cao

trong kỳ thi vào cấp ba sắp tới, mà trong giai đoạn

học cấp ba, sẽ không có gì khởi sắc, và trong

tương lai, trong suốt cuộc đời, lực học của các em

chỉ bình bình và đầy khó khăn.

Còn Bác và Thành, lực học của các em đã ổn định,

trong cuộc sống học tập sau này, các em sẽ càng chủ

động hơn và nắm vững hơn.

Chuyện của bốn em nhỏ nói đến đây, vấn đề tôi muốn

nói đã rõ ràng rồi.

68

Cây “gậy thần” là gì, chính là đọc sách ngoài giờ

học. Nó có một ma lực, âm thầm phú cho con trẻ

nguồn năng lượng khác nhau - tất cả những em từ nhỏ

đã đọc nhiều sách, trạng thái trí tuệ và lực học

của các em sẽ tốt hơn; tất cả những em từ nhỏ ít

đọc sách, lực học thường rất bình thường; kể cả là

tốc độ làm bài tập, thông thường đều chậm hơn rất

nhiều so với các em đọc nhiều sách.

Tại sao đọc sách lại có ảnh hưởng lớn đến trí tuệ

và lực học của con trẻ?

Nhà giáo dục Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky đã

có rất nhiều cuộc nghiên cứu về việc đọc sách của

thanh thiếu niên, ông đã trình bày nhiều quan điểm

rõ ràng về mối quan hệ giữa việc đọc sách và lực

học.

69

Ông nói: “Kinh nghiệm ba mươi năm khiến tôi tin

rằng, sự phát triển về mặt trí tuệ của học sinh

được quyết định bởi khả năng đọc sách tốt”. Từ góc

độ tâm lý học ông phân tích rằng, “Thiếu khả năng

đọc sách sẽ gây trở ngại và ức chế sự hình thành

của những liên kết rất nhỏ trong não, khiến chúng

không thể bảo đảm một cách thuận lợi mối liên hệ

giữa các tế bào thần kinh. Người nào không giỏi đọc

sách, người ấy sẽ không giỏi suy nghĩ”(1). Ông đã

chỉ ra cái hại của việc ít đọc sách, “Tại sao có

những học sinh thời thiếu nhi thông minh, lanh lợi,

khả năng lý giải tốt, chăm chỉ ham học hỏi, nhưng

đến thời thiếu niên trí tuệ lại sa sút, thái độ đối

với tri thức lạnh nhạt, đầu óc không linh hoạt? Đó

là do chúng không biết đọc sách!”, trong khi “Một

70

số học sinh dành thời gian không nhiều cho việc làm

bài tập ở nhà, nhưng thành tích học tập của chúng

lại không kém. Nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này

không hoàn toàn nằm ở chỗ những học sinh này có tài

năng hơn người. Đó thường là do chúng có khả năng

đọc khá tốt. Và khả năng đọc khá tốt đã thúc đẩy

tài năng, trí tuệ phát triển”(1). “Phàm là những

học sinh ngoài sách giáo khoa không đọc sách gì

khác, những kiến thức mà chúng nắm bắt được trên

lớp rất hời hợt, đồng thời dồn toàn bộ công sức cho

việc làm bài tập ở nhà. Do gánh nặng bài tập ở nhà

quá nặng, chúng không có thời gian đọc sách báo

khoa học, điều này đã tạo nên một vòng tuần hoàn

xấu”(2).

Tâm lý học hiện đại đã có rất nhiều chứng minh và

71

chứng thực cho điều này. Tổng kết lại những lý luận

học tập của các nhà tâm lý học như Jean Piaget(3),

Jerome Seymour Bruner(4), David Ausubel(5) có thể

thấy hai điểm then chốt: Một là sự phát triển của

tư duy và hệ thống ngôn ngữ có mối quan hệ mật

thiết với nhau, hai là học tập kiến thức mới phải

dựa vào vốn kiến thức đã có từ trước. “Đọc” là một

hoạt động lấy ký hiệu ngôn ngữ làm công cụ trung

gian, bao hàm những nội dung phong phú, vượt qua

phạm vi của đời sống hiện thực, khiến cho “hệ thống

ngôn ngữ” của người đọc phát triển tốt hơn, đồng

thời có thể khiến cho “nền tảng trí tuệ” của anh ta

phong phú hơn, từ đó khiến cho khả năng tư duy và

khả năng học kiến thức mới của anh ta tốt hơn.

__________________

72

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Khoa

học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng 6-1984,

tr.202.(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời

kiến nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB

Khoa học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng

6-1984, tr.203.

(2) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Khoa

học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng 6-1984,

tr.84.(3) Jean Piaget (1896-1980): Nhà tâm lí học,

giáo dục học, triết học và lôgic học người Thuỵ

Sĩ. Một trong những người sáng lập ra môn tâm lí

học phát triển, người đề xuất quan điểm thao tác về

trí tuệ và trí học phát sinh. Chuyên nghiên cứu về

73

tâm lí học tư duy và tâm lí học trẻ em (ND).

(4) Jerome Seymour Bruner (1915- ): Nhà tâm lý

học, giáo dục học người Mỹ (ND).

(5) David Ausubel (1918-2008): Nhà tâm lý học,

giáo dục học người Mỹ (ND).

Lấy một ví dụ hình tượng: Việc xây dựng năng lực

học tập giống như xây nhà, “hệ thống ngôn ngữ”

tương đương với công cụ, “nền tảng trí tuệ” tương

đương với nền tảng công trình (trình độ thăm dò nền

móng, trình độ thiết kế công trình, trình độ kỹ

thuật của công nhân, trình độ quản lý thi công… các

nội dung vô hình nhưng quan trọng). Có công cụ tốt

và nền tảng công trình hoàn thiện, cả quá trình

xây nhà sẽ là một công việc khá nhẹ nhàng, cũng có

thể đảm bảo chất lượng; nếu công cụ và nền tảng đều

74

kém, chất lượng thi công sẽ như thế nào thì chúng

ta đã biết.

Trong giai đoạn học tiểu học, thậm chí những lớp

dưới của cấp hai, chỉ dựa vào trí thông minh là có

thể đạt được thành tích cao, nhưng nếu như không có

việc đọc làm bước đệm, càng lên lớp cao càng tỏ ra

lực bất tòng tâm. Điều này giống như những công

trình kiến trúc đơn giản không có yêu cầu lớn đối

với công cụ và điều kiện nền tảng, càng là những

công trình lớn, tinh xảo, yêu cầu đối với công cụ

và điều kiện nền tảng càng cao.

Tôi đã từng gặp mấy vị phụ huynh rất buồn khổ, con

em họ lúc đầu thành tích học tập rất khá, trẻ cũng

rất cố gắng, nhưng điều khiến họ cảm thấy bất an

là, càng ngày trẻ càng không được như ý trong việc

75

học. Mỗi lúc như vậy, tôi đều hỏi về tình hình đọc

sách ngoài giờ học của các em từ nhỏ đến lớn. Không

nằm ngoài dự đoán của tôi, về cơ bản những em này

đều không đọc sách ngoài giờ học. Trái ngược với

các em này là nhóm các em khác, hồi nhỏ thành tích

học tập không xuất sắc, nhưng do các em đọc nhiều

sách, về sau lại vượt lên đầu, đến lúc cần phải học

thực sự, tiềm lực sẽ phát huy rất mạnh.

Cấp một, thậm chí là cấp hai, không có cái gọi là

tụt hậu trong việc học, cũng không tồn tại thành

tích xuất sắc tuyệt đối, tất cả đều có thể thay

đổi. Sức mạnh thần kỳ khiến tình hình thay đổi

chính là việc đọc sách ngoài giờ học. Nó thực sự

giống một cây gậy thần, càng ngày càng chứng tỏ

được tác dụng thần kỳ.

76

Người ta dễ dàng nhìn thấy sự biến đổi bên ngoài

của con trẻ: Một số trẻ càng ngày càng thích học,

thành tích càng ngày càng tốt, sẽ cảm thấy trẻ đã

lớn, đã hiểu biết hơn; một số trẻ càng ngày càng

không thích học, thành tích càng ngày càng kém, sẽ

cảm thấy tại sao trẻ càng ngày càng kém hiểu biết,

càng ngày càng không tự giác. Người ta rất ít khi

nhìn thấy được nguyên nhân kỹ thuật quan trọng đằng

sau vẻ bề ngoài này, đó chính là việc đọc sách

ngoài giờ học.

Trên thực tế, mỗi đứa trẻ đều càng ngày càng hiểu

biết. Khác biệt ở chỗ, những em đọc sách nhiều, lực

học tốt, khi các em có ý thức học một cách chủ

động, ngôn ngữ, vốn trí tuệ phong phú đã giúp các

em. Lực học khá tốt của các em sẽ khiến các em chỉ

77

cần cố gắng là đạt được thành tích cao, thành tích

cao này vừa có thể thôi thúc các em học hành một

cách chủ động hơn, tích cực hơn. Còn những em ít

đọc sách, sự yếu kém trong nền tảng ngôn ngữ và trí

tuệ khiến lực học của các em kém đi, trước những

kiến thức càng ngày càng khó, trước những cuộc cạnh

tranh càng ngày càng gay gắt, các em càng cảm thấy

lực bất tòng tâm, các em càng ngày càng cảm thấy

mình đuối sức, càng ngày càng mất tự tin, càng ngày

càng không có hứng thú với việc học. Con người

không thể dựa vào nghị lực và sự nâng đỡ về mặt lý

trí một thời gian quá dài, chẳng mấy chốc các em sẽ

tỏ ra sa sút, bắt đầu trốn tránh việc học một cách

vô tình hay hữu ý - đó có thể chính là sự “càng

ngày càng thiếu hiểu biết, càng ngày càng không

78

thích học” ở con trẻ mà phụ huynh cảm nhận được.

Để cho trẻ thông minh và học giỏi, bố mẹ đều cố

gắng hết sức mình, từ lúc mang thai đã bắt đầu ăn

cái nọ tẩm bổ cái kia. Chắc chắn chế độ dinh dưỡng

có ảnh hưởng đến sự phát triển ở đại não của trẻ,

nhưng cho dù ăn nhiều thứ tốt đến bao nhiêu, đều

chỉ là một phép cộng. Ngoài một số rất ít trẻ em

phi thường, tất cả những em sau khi sinh ra khoẻ

mạnh, cuối cùng sự khác biệt về mặt trí tuệ giữa

các em không nằm ở các nhân tố vật lý hay sinh lý

này, mà nằm ở giáo dục vỡ lòng. Phương pháp quan

trọng nhất của hoạt động khai sáng trí tuệ chính là

đọc sách, đó là một phép nhân, có thể khiến trí

tuệ của trẻ tăng theo cấp số nhân.

Một số giáo viên và phụ huynh không coi trọng việc

79

đọc sách ngoài giờ học của trẻ, là do họ luôn lo

rằng, chỉ riêng việc hoàn thành chương trình học ở

trường trẻ đã bận lắm rồi, thi đạt điểm cao là điều

quan trọng nhất, việc đọc sách ngoài giờ học vừa

lãng phí thời gian vừa ảnh hưởng đến học hành,

không đáng phải làm. Suy nghĩ này giống như việc,

tôi đang nóng lòng đi từ Cáp Nhĩ Tân đến Quảng Châu

để tham gia một hội nghị, làm gì có thời gian đợi

chuyến bay sau bốn tiếng đồng hồ nữa, tàu sắp

chuyển bánh rồi, tôi buộc phải đi tàu thôi - dường

như là như vậy, thực tế là sai lầm.

Một nắm hạt giống vùi xuống đất, có hạt nhận được

lượng nước thích hợp và nguồn ánh sáng dồi đào, có

hạt vừa thiếu nước vừa không có ánh nắng mặt trời,

cuối cùng sẽ khác nhau rất lớn. Đọc sách chính là

80

nguồn nước và ánh sáng của trí tuệ.

Tôi đoán sẽ có một câu hỏi được đặt ra, lẽ nào

người thường xuyên đọc sách nhất định sẽ học giỏi

ư, không đọc sách chắc chắn sẽ không tốt ư? Đương

nhiên là không. Trong quá trình suy nghĩ một vấn đề

hoặc miêu tả một hiện tượng chúng ta không thể

tuyệt đối hóa nó.

Nếu tất cả mọi “quy luật” trong văn hóa hoặc phạm

trù xã hội đều giống như các định luật toán học

hoặc vật lý phải có độ chính xác 100% mới được xác

nhận là thành lập thì tất cả mọi quy luật xã hội

đều không tồn tại, tất cả mọi cuộc đối thoại đều

không thể tiến hành. Thế giới phức tạp như vậy, mỗi

sự việc đều có hàng nghìn mối liên hệ với các sự

việc khác, vì thế cũng không thể nhìn nhận một cách

81

riêng lẻ bất kỳ một hiện tượng gì. Ví dụ kết luận

“Uống trà có thể phòng ngừa bệnh ung thư một cách

có hiệu quả” và hiện tượng “Người thích uống trà

cũng vẫn bị bệnh ung thư” không xung đột với nhau,

bởi vì có rất nhiều nguyên nhân gây ra bệnh ung

thư, dùng cái thứ hai để phủ định cái thứ nhất sẽ

không có ý nghĩa.

Tôi không dám nói tất cả những đứa trẻ thích đọc

sách chắc chắn đều học giỏi, nhưng tôi có thể khẳng

định rằng, những đứa trẻ không bao giờ đọc sách

ngoài giờ học hoặc rất ít khi đọc sách ngoài giờ

học chắc chắn học sẽ không xuất sắc. Nếu so sánh

một nhóm em thích đọc sách với một nhóm em không

thích đọc sách ngoài giờ học, chắc chắn sự khác

biệt giữa các em trong việc học sẽ rất rõ rệt.

82

Trong trường cấp hai thường có một hiện tượng gọi

là “học lệch”, đây dường như là một sự thách thức

đối với mối quan hệ giữa việc đọc sách và lực học

nói đến ở đây. Đặc biệt là một số em trai, thích

học toán, lý, hóa nhưng không có hứng thú với các

môn học xã hội như văn, tiếng Anh, cũng rất ít khi

đọc sách, nhưng điểm toán, lý lại thường rất cao.

Tôi đã từng gặp một vị phụ huynh của một em học

sinh cấp hai, thậm chí chị còn rất mừng vì chuyện

con chị học toán, vật lý rất giỏi, nhưng không

thích học văn, có lẽ là do cảm thấy như thế chứng

tỏ con chị thông minh. Tôi nghĩ, nếu con chị chỉ

không thích môn văn, nhưng lại đọc rất nhiều sách

ngoài, chị có thể tự hào, chứng tỏ tiềm lực của con

chị vẫn rất lớn; nhưng nếu con chị rất ít đọc

83

sách, ghét môn văn là do khả năng học văn kém, thì

đó là một chuyện khá phiền phức, e rằng một ngày

nào đó các môn toán, lý sẽ bị ảnh hưởng.

Tôi có quen một thầy giáo dạy toán ở một trường

điểm trong thành phố, thi đại học anh được điểm tối

đa môn toán, điểm tối đa của môn văn là một trăm

năm mươi điểm nhưng anh chỉ được chín mươi hai

điểm. Lúc đầu anh rất thích môn toán, muốn làm một

nhà toán học, đăng ký dự thi khoa toán trường Đại

học Bắc Kinh, nhưng tổng số điểm không đủ, cuối

cùng chỉ vào khoa toán của một trường đại học bình

thường.

Anh nói, qua mấy năm dạy học tôi mới thực sự cảm

nhận được tầm quan trọng của môn văn. Hàng năm,

trong số mười em học sinh có điểm thi đại học cao

84

nhất của trường anh, rất ít em học lệch, về cơ bản

đều giỏi môn tự nhiên, giỏi cả môn xã hội. Anh nói

hồi đó không thi được vào khoa toán của trường Đại

học Bắc Kinh anh rất ấm ức, hiện giờ nghĩ lại mới

thấy, kể cả có thi đỗ, rỗng kiến thức môn văn cũng

sẽ ảnh hưởng đến việc học chuyên ngành bởi vì nếu

85

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát