Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Người Mẹ Tốt Hơn Là Người Thầy Tốt - C4: Tạo thói quen học tập tốt

Doãn Kiến Lợi

NGƯỜI MẸ TỐT HƠN LÀ NGƯỜI THẦY TỐT (PHẦN IV)

NXB Văn Học

Chương 4: Tạo thói quen học tập tốt

“Không kèm” mới rèn được thói quen tốt

Thời gian bố mẹ kèm con học càng dài, vai diễn mà

họ đóng càng giống giám sát viên. Và trẻ sẽ không

bao giờ thích một giám sát viên, cùng lắm bề ngoài

chúng tỏ ra phục tùng, nhưng trong lòng lại tuyệt

đối không chịu nghe lời anh ta. Chính vì thế, kèm

con làm bài tập, không thể bồi dưỡng thói quen tốt

cho trẻ, mà là phá vỡ một thói quen tốt. Một người,

trước hết phải là con người tự do, mới có thể trở

thành một con người tự giác.

Kèm con học bài, hiện giờ đã trở thành “bài tập”

1

của rất nhiều bậc phụ huynh.

Sau khi con trẻ vào cấp một, lối sống của cả gia

đình đều sẽ bị thay đổi. Cuộc sống của trẻ bắt đầu

có một cái gọi là “bài tập”, dường như nó là quân

cờ domino đầu tiên, có thể tạo ra hàng loạt sự thay

đổi sau đó - bài tập liên quan đến thành tích học

tập của con, thành tích học tập liên quan đến việc

chọn trường chọn lớp sau này, chọn trường chọn lớp

lại quyết định đến tiền đồ sự nghiệp… Mỗi bậc phụ

huynh có tinh thần trách nhiệm với con, làm sao có

thể không quan tâm đến chuyện này được. Và thế là

có rất nhiều phụ huynh đã phải bỏ một số công việc

của mình, ngày ngày kèm con làm bài tập, họ mong

muốn lấy cái đó để bồi dưỡng cho con thói quen tốt

ham học, làm bài tập nghiêm túc. Cách kèm con học

2

bài của bố mẹ có phần khác nhau, có người bê một

chiếc ghế con ngồi bên cạnh khi con làm bài tập,

một cách “kèm” rất hình tượng; có người thì liên

tục đến bên bàn ngó nghiêng, trước hết là tìm hiểu

xem con phải làm gì, sau đó được một lúc lại đến

theo dõi xem con làm như thế nào, cuối cùng còn

kiểm tra cẩn thận; dù là cách kèm nào, đều là sự

tham dự từ đầu đến cuối của bố mẹ trong việc học

của con, quan tâm từ đầu đến cuối.

Con trẻ có cần phải “kèm” không? Tôi cho rằng

không cần.

Khi Viên Viên mới vào lớp một, nhà trường tổ chức

buổi họp phụ huynh dành cho những phụ huynh mới có

con vào lớp một, đưa ra yêu cầu phụ huynh cần

thường xuyên kèm con làm bài tập. Nhưng chúng tôi

3

không làm như vậy. Chỉ trong mấy ngày đầu, khi con

trẻ còn đang khá lạ lẫm với cuộc sống ở trường và

chuyện làm bài tập, ngồi bên cạnh con để nhắc nhở

và hướng dẫn một số điều cần thiết, giúp con nhanh

chóng nắm được một số kỹ năng và cách làm cơ bản.

Thời gian này chỉ kéo dài khoảng một tuần, sau đó

không quản con nữa - vừa không kèm con làm bài tập,

cũng không kiểm tra sát sao bài tập con làm, cùng

lắm chỉ nhắc một câu: Đến giờ học bài rồi đó con.

Đây không phải là bố mẹ không quản, mà là để cho

con hình thành nên thói quen làm bài tập tốt.

Thời gian đầu mới đi học, Viên Viên cảm thấy rất

mới lạ trước việc làm bài tập, việc đầu tiên cô bé

làm sau khi về nhà là làm bài tập, vẻ hào hứng đó

giống như việc vừa được mua con búp bê đầu tiên

4

trong đời. Thời gian trôi dần, cô bé đã không còn

cảm thấy mới mẻ nữa. Về đến nhà đầu tiên là ăn cái

gì đó, đùa nghịch, xem ti vi, lề mề không chịu đi

làm bài tập. Khi phát hiện ra đã mấy ngày rồi, chỉ

khi có lời nhắc nhở của chúng tôi, Viên Viên mới

chịu đi làm bài tập, chúng tôi liền quyết định từ

nay trở đi ngay cả lời nhắc này cũng sẽ không nói

nữa. Tôi và bố cô bé ngầm hiểu với nhau rằng, chúng

tôi giả vờ hoàn toàn quên chuyện làm bài tập, chỉ

bận rộn với công việc của mình, hàng ngày để mặc cô

bé chơi chán rồi mới đi làm bài tập.

Chẳng mấy chốc, Viên Viên đã làm mọi chuyện rối

bung cả lên. Một hôm sau khi về nhà, Viên Viên

không đả động gì đến chuyện làm bài tập. Đầu tiên

là xem phim hoạt hình, ăn cơm xong lại chơi đồ chơi

5

một lúc, rồi lại đọc sách, xem ti vi một lúc. Đến

khi đánh răng rửa mặt xong, lên giường nằm chuẩn bị

ngủ, mới sực nhớ ra hôm nay quên làm bài tập rồi,

quýnh lên bật khóc. Thực ra tôi và bố cô bé đã sốt

ruột từ lâu, nhưng chúng tôi vẫn giả vờ không để ý

đến chuyện làm bài tập của con. Lúc này chúng tôi

mới tỏ ra sốt ruột như cô bé, nói: Thật à, hôm nay

con chưa làm bài tập à?

Khi nói ra câu này, chúng tôi chỉ tỏ ra hơi ngạc

nhiên, không hề tỏ ý trách móc - lúc này tuyệt đối

không được trách móc, con khóc, chứng tỏ con biết

mình đã sai. Nếu bố mẹ nói với giọng tỏ ý trách móc

và phê bình rằng, “Sao con lại quên làm bài tập,

giờ thì cuống lên rồi chứ!”. Con trẻ sẽ nghe được

ra ý “con thật là tệ”, “đáng đời” ẩn trong câu nói

6

của bạn, và quên đi sự tự trách, bắt đầu chống lại

lời phê bình của phụ huynh. Chúng tôi thơm lên má

cô bé, nói với giọng nhẹ nhàng rằng, con gái đừng

khóc nữa, ai cũng có lúc quên làm một việc gì đó.

Giờ thì chúng ta phải nghĩ xem nên làm thế nào.

Nghe chúng tôi nói như vậy, Viên Viên liền không

khóc nữa. Bố mẹ hiểu được con như vậy, có lẽ đã đem

lại được niềm an ủi lớn cho con, chính vì thế cô

bé đã bình tĩnh hơn rất nhiều.

Bố Viên Viên đã sốt ruột từ lâu, lúc này buột

miệng nói, thế thì ngủ muộn đi một lúc, tranh thủ

làm ngay đi. Tôi nhận thấy lúc đó Viên Viên đã buồn

ngủ rồi, nghe thấy bố nói như vậy, cô bé có vẻ

không chịu, nét mặt tỏ ra rầu rĩ.

Phụ huynh trong lúc sốt ruột thường hay quyết định

7

thay con trẻ, đây là điều sai lầm. Bản tính của

con người là muốn làm theo những suy nghĩ của mình,

bài xích mệnh lệnh của người khác. Chính vì thế

trong quá trình dạy dỗ trẻ, để giúp trẻ hình thành

nên ý thức tự giác, cũng là để chúng thực hiện sự

quyết định của mình một cách tốt hơn, bố mẹ nên cố

gắng để trẻ tự mình suy nghĩ và lựa chọn. Cho dù

cùng là một sự quyết định, nếu nó không phải là

mệnh lệnh từ phía bố mẹ, mà là ý nguyện của chính

con trẻ, trẻ sẽ sẵn lòng thực hiện hơn.

Tôi vội nói với Viên Viên, con muốn hôm nay làm

thì hôm nay đi ngủ muộn một chút để làm; nếu muốn

sáng mai làm thì mẹ sẽ gọi con trước một tiếng đồng

hồ; nếu sáng mai vẫn không muốn làm thì ngày mai

đi học gặp cô giáo và nói rằng hôm nay con quên làm

8

bài tập, lần này sẽ không làm nữa.

Lúc đó Viên Viên phải đối mặt với mấy sự lựa chọn

này. Cô bé nghĩ một lát, biết sự lựa chọn cuối cùng

không thích hợp, liền lập tức phủ định. Tôi dám

khẳng định rằng, trẻ mới đi học, nếu trước đây trẻ

chưa bao giờ gặp những rắc rối trong chuyện làm bài

tập ở trường mầm non, nếu lòng tự trọng của trẻ

chưa từng bị tổn thương, thì trẻ sẽ không đồng ý

chuyện không làm bài tập. Trong đầu mỗi đứa trẻ

đang ở độ tuổi đi học đều có ý thức phải có trách

nhiệm với bài tập; rồi còn lòng tự trọng và sợ bị

cô giáo phê bình, những điều này sẽ khiến trẻ không

tùy tiện bỏ làm bài tập.

Lúc đó mặc dù Viên Viên rất muốn đi ngủ, nhưng có

lẽ cô bé cảm thấy chưa làm xong bài tập trong lòng

9

sẽ không yên tâm, không thoải mái, liền nói, bây

giờ con sẽ làm. Chúng tôi bảo, thế thì bây giờ con

làm đi. Cô bé liền miễn cưỡng xuống giường, lấy

sách vở ra khỏi cặp, nói không muốn làm bài tập

trong phòng, muốn ra phòng khách làm, có lẽ là do

cảm thấy ngồi trong phòng làm bài dễ gây buồn ngủ.

Tôi và ông xã cũng không nói gì thêm, chỉ tìm một

chiếc ghế con cho con, để cô bé viết trên tràng kỷ,

chúng tôi ai nấy tự lo việc của mình.

Một lát sau chúng tôi cũng thấy buồn ngủ, đánh

răng xong xuôi, tôi bước đến ngó Viên Viên một lát.

Cô bé mới làm xong bài tập ngữ văn và tiếng Anh,

bài tập toán chưa làm. Tôi nói, bố mẹ đi ngủ trước

đây, làm xong con về phòng ngủ nhé.

Bình thường Viên Viên ngủ rất sớm, đều là chúng

10

tôi đưa bé vào phòng. Lúc này, Viên Viên ngẩng đầu

lên, nói bằng giọng ghen tị, tại sao người lớn lại

không có bài tập, chỉ có trẻ con mới phải làm bài

tập! Chúng tôi liền bật cười, nói thực ra bố mẹ

cũng có bài tập đấy, bố phải vẽ rất nhiều bản đồ,

mẹ phải viết bao nhiêu bài, đây đều là bài tập của

bố mẹ, cũng buộc phải hoàn thành đúng giờ. Đồng

thời nói chúng tôi không muốn không có bài tập,

không có bài tập thì sẽ bị mất việc. Thực ra bản

thân con trẻ cũng hiểu tại sao phải làm bài tập,

thế nên không cần thiết phải giảng giải cho chúng

nghe. Chúng tôi lại thơm lên má Viên Viên, vui vẻ

chúc cô bé ngủ ngon như mọi khi rồi quay về phòng

mình, để lại một mình cô bé ở lại phòng khách làm

bài tập.

11

Chúng tôi giả vờ tắt đèn, lặng lẽ lắng nghe động

tĩnh của con. Viên Viên lại viết thêm khoảng mười

mấy phút nữa, tự mình thu gọn sách vở rồi đi ngủ,

lúc này chúng tôi mới yên tâm. Sáng hôm sau không

nhắc gì đến chuyện này nữa, coi như chưa có chuyện

gì xảy ra.

Ở đây tôi muốn nhắc nhở các bậc phụ huynh, không

nên tỏ ra sửng sốt trước những lỗi nhỏ mà trẻ thỉnh

thoảng mắc phải, trong lòng buộc phải kiên định

một suy nghĩ: Nó chỉ là một “chuyện nhỏ”, không

phải là một “lỗi sai”, quá trình trưởng thành của

trẻ phải trải qua những “chuyện nhỏ” này, thậm chí

chúng còn quan trọng hơn cả việc làm bài tập. Chính

vì thế, chỉ cần khuyến khích con trẻ sửa sai là

được, không nên trách móc, cũng không nên thường

12

xuyên nhắc lại, không nên để trẻ cảm thấy ăn năn và

có tội, nếu không nó sẽ có thể cố định và trở

thành một khuyết điểm khó sửa ở trẻ.

Mấy ngày sau đó, về đến nhà là Viên Viên đã hoàn

thành sớm bài tập về nhà, trong lòng chúng tôi rất

mừng, nhưng cũng không biểu dương cô bé, chỉ bình

thản nói với con gái rằng, hàng ngày con đều làm

như thế này là một thói quen tốt, cần duy trì, ánh

mắt tỏ vẻ hài lòng đối với con.

Bản thân Viên Viên cũng cảm nhận được sự tiện lợi

và niềm vui do việc hoàn thành sớm bài tập về nhà

mang lại, điều này ngay cả đối với con trẻ cũng

không cần phải nói nhiều. Nhưng rốt cục Viên Viên

mới chỉ là một đứa trẻ, thời gian trôi dần, cô bé

lại bắt đầu tỏ ra lơi lỏng trong việc làm bài tập.

13

Khoảng mười ngày sau lần đầu tiên quên làm bài tập,

Viên Viên lại một lần nữa quên làm bài.

Hôm đó thời gian chuẩn bị đi ngủ cũng muộn hơn

bình thường, cô bé sực nhớ ra chưa làm bài tập, nói

hôm nay cô cho nhiều bài tập, phải mất rất nhiều

thời gian để làm, nói rồi rầu rĩ muốn phát khóc.

Chúng tôi vẫn áp dụng phương pháp như lần trước, an

ủi vài câu, rồi để cô bé ngồi trước bàn học một

mình và đi ngủ.

Có lẽ rất nhiều bậc phụ huynh khi gặp tình huống

như thế này đều không nỡ lòng, cảm thấy mình ngồi

cùng con, con trẻ sẽ được an ủi hơn, làm sẽ nhanh

hơn. Nhưng như thế sẽ có mấy điểm bất lợi sau, một

là trước mặt bố mẹ trẻ sẽ cố tình tỏ ra đau khổ, để

được bố mẹ rủ lòng thương, điều này vừa ảnh hưởng

14

đến sự chuyên tâm của trẻ khi làm bài tập, lại ảnh

hưởng đến tốc độ; hai là bố mẹ ngồi kèm con làm, sẽ

khiến trẻ cảm thấy không hoàn thành bài tập về nhà

ít nhất không phải là chuyện cá nhân của chúng, là

chuyện chung của trẻ và bố mẹ, thời gian trôi qua,

dễ khiến trẻ hình thành tính ỷ lại vào bố mẹ, điều

này đặc biệt không có lợi cho sự hình thành ý thức

trách nhiệm ở trẻ; ba là bố mẹ ngồi bên thường

không kìm được mà càu nhàu vài câu tỏ vẻ không hài

lòng, “Mau viết đi, ai bảo con lại quên làm bài

tập”, hoặc nhắc nhở với ý tốt “Từ nay trở đi về đến

nhà nhớ làm bài tập, đừng quên nữa nhé”, hoặc là

nhìn thấy con bắt đầu tỏ ra lề mề, liền đốc thúc

“Làm mau lên đi, con có biết bây giờ là mấy giờ rồi

không”. Tất cả những câu nói này đối với trẻ trong

15

lúc đó đều không có ý nghĩa gì, mà còn khiến trẻ

thêm bực mình. Chính vì thế kể cả khi bạn có thời

gian, cũng không nên ngồi kèm con, kể cả lúc đó bạn

chưa muốn đi ngủ, cũng vẫn phải giả vờ lên giường

ngủ, thái độ bình thản như không có chuyện gì xảy

ra, tuyệt đối không nên chỉ trích con trẻ.

Có thể có bậc phụ huynh sẽ nói, tôi không bình

tĩnh được như chị, vừa nhìn thấy con chưa làm bài

tập, máu nóng đã bốc lên đầu. Vậy thì, tôi muốn nói

rằng, nếu phụ huynh không suy nghĩ một cách chân

thành trong vấn đề đối xử với con trẻ, không xử lý

một cách lý trí, chỉ làm việc theo bản tính, vừa

gặp chuyện đã sốt ruột, hễ sốt ruột lại nổi cáu,

điều này chỉ có thể nói bạn là một bậc phụ huynh

thích sao làm vậy. Một người bố, người mẹ thích sao

16

làm vậy, làm sao có thể không đào tạo ra một đứa

trẻ cũng thích sao làm vậy?

Hôm đó quả thực là Viên Viên làm bài tập khá muộn,

chúng tôi vẫn dỏng tai lắng nghe động tĩnh của cô

bé, đến lúc cô bé lên giường đi ngủ đã là gần mười

hai giờ. Trong lòng tôi rất xót con vì con ngủ muộn

như vậy, sáng mai lại phải dậy sớm. Nhưng đây cũng

là “bài tập” mà cô bé cần phải được trải nghiệm

trong quá trình trưởng thành, chắc chắn qua đó cô

bé cũng học được một số điều. Chúng tôi không cảm

thấy con gái quên làm bài tập là một chuyện xấu, mà

lại cảm thấy nó là một cơ hội giáo dục, có thể

thúc đẩy hình thành nên ý thức tự giác và bồi dưỡng

thói quen học hành cho Viên Viên.

Thực ra, theo như những gì chúng tôi nhớ, kể từ

17

lần đó trở đi, Viên Viên không còn để xảy ra chuyện

trước giờ đi ngủ mới nhớ ra quên làm bài tập nữa.

Cô bé đã nhanh chóng học được cách sắp xếp thời

gian, có lúc ở trường đã tranh thủ được thời gian

hoàn thành được không ít bài tập, về nhà thông

thường cũng làm rất nhanh.

Bố mẹ cần ghi nhớ một điều: Trong quá trình bồi

dưỡng thói quen, nếu luôn tạo được tính chủ động

cho trẻ và khiến trẻ cảm nhận được sự thành công,

thì trẻ sẽ nhanh chóng hình thành được thói quen

tốt trên phương diện này; nếu thường xuyên khiến

trẻ cảm thấy không tự do và áy náy, trẻ sẽ hình

thành nên thói quen xấu.

Con trẻ mới chỉ là trẻ con, chuyện gì làm chưa

tốt, chỉ để trẻ cảm nhận được sự bất tiện do điều

18

đó gây ra cũng đã đủ rồi. Mỗi khi mắc lỗi, trẻ cảm

nhận được sự bất tiện hoặc tổn thất do lỗi lầm này

gây nên, sau đó mới nảy sinh nhu cầu điều chỉnh

tương ứng, giống như khát nước sẽ uống nước vậy.

Mỗi đứa trẻ bình thường đều có nhu cầu điều chỉnh

này. Bố mẹ không nên tức giận, không nên chỉ đạo

quá đà, con trẻ mới có cơ hội chủ động điều chỉnh.

Nếu trẻ vừa làm sai, bố mẹ liền phê bình một thôi

một hồi, yêu cầu trẻ phải hứa hẹn, hoặc bố mẹ trực

tiếp đưa ra phương án giải quyết, thì trẻ sẽ mất đi

cơ hội chủ động điều chỉnh, khả năng điều tiết này

cũng sẽ dần dần mất đi. Có thể nói, “phương pháp

hiệu quả nhất” khiến trẻ không thể hình thành được

thói quen tốt chính là: mệnh lệnh, càu nhàu và chỉ

trích. Chính vì thế khi bố mẹ trách cứ một thói

19

quen xấu nào đó của con, trước hết cần phải kiểm

điểm lại phương pháp giáo dục của mình.

Mọi thói quen xấu khó sửa của trẻ gần như đều được

hình thành do vấn đề nhỏ không được gợi ý, giải

quyết hợp lý, xung đột hoặc va chạm lâu dài với phụ

huynh hoặc giáo viên. Kèm con làm bài tập chính là

cách làm đặc biệt dễ khiến trẻ hình thành nên một

thói quen xấu.

Mục đích kèm con làm bài tập là mong muốn hai điều

- năng suất cao, chất lượng cao. Chính vì thế vừa

nhìn thấy con trẻ lề mề hoặc không nghiêm túc, liền

nói với trẻ rằng phải tranh thủ thời gian, phải

chăm chú làm. Ngày ngày kèm con học, những câu nói

này gần như ngày nào cũng nói, vì gần như mọi đứa

trẻ đều không thể ngồi yên một chỗ một lúc lâu, hầu

20

hết cũng không thể làm bài tập thật trơn tru. Lúc

đầu trẻ còn để ý đến lời của bố mẹ, thời gian dài

sẽ không để tâm nữa, điều này khiến phụ huynh tỏ ra

bực bội khi nói, trẻ liền bắt đầu tỏ ra chống đối

bố mẹ, và thế là sự việc bắt đầu rơi vào vòng tuần

hoàn xấu.

Bản tính của con người là theo đuổi sự tự do, bất

kỳ công việc nào mà trẻ thích làm, khi nó biến

thành một công việc bị giám sát để hoàn thành,

khiến người ta cảm thấy không tự do, niềm hứng thú

ẩn chứa trong đó sẽ hoàn toàn không còn nữa. Thời

gian bố mẹ kèm con học càng dài, vai diễn mà họ

đóng càng giống giám sát viên. Và trẻ sẽ không bao

giờ thích một giám sát viên, cùng lắm bề ngoài

chúng tỏ ra phục tùng, nhưng trong lòng lại tuyệt

21

đối không chịu nghe lời anh ta. Chính vì thế, kèm

con làm bài tập, không thể bồi dưỡng thói quen tốt

cho trẻ, mà là phá vỡ một thói quen tốt.

Chúng ta nhất thiết phải hiểu thế nào là một thói

quen tốt.

Ngồi trước bàn học đúng giờ không đồng nghĩa với

việc có được thói quen học đúng giờ. “Tầm quan

trọng của thói quen không chỉ dừng lại ở phương

diện chấp hành thói quen và động tác, thói quen còn

chỉ khuynh hướng bồi dưỡng lý trí và tình cảm,

cũng như tăng thêm sự thoải mái, kinh tế và năng

suất cho động tác”(1). Thói quen mà việc “kèm” tạo

ra, chỉ là về mặt động tác; “không kèm” mới tạo ra

không gian để thói quen lớn lên trong nội tâm của

trẻ. “Kèm” không phải là giúp trẻ, mà là gây rắc

22

rối cho trẻ.

___________________

(1) John Dewey, Chủ nghĩa dân chủ và giáo dục,

Vương Thừa Tự dịch, NXB Giáo dục nhân dân, tái bản

lần thứ nhất tháng 5-2001, tr.56.

Rất nhiều tờ báo, giáo viên, hoặc “chuyên gia giáo

dục” đều kiến nghị hàng ngày phụ huynh nên kèm con

làm bài tập, không biết tại sao họ lại nghĩ ra

cách nói này. Một người, trước hết phải là con

người tự do, mới có thể trở thành một con người tự

giác.

Tôi đã từng gặp rất nhiều đứa trẻ xem ra thực sự

cần có người kèm học, không có người ngồi kèm không

thể ngồi yên một chỗ, thậm chí con trẻ còn tự mình

đưa ra yêu cầu, mong bố mẹ kèm làm bài tập - nhưng

23

sự việc này không thể nhìn nhận một cách biệt lập.

Cần có bố mẹ kèm học, đây chắc chắn không phải là

một nhu cầu bẩm sinh của trẻ, cũng không phải là

một nhu cầu bình thường, điều đó chỉ có thể nói là

trẻ đã hình thành nên một thói quen xấu. Trong quá

trình học tập, trưởng thành, trẻ đã gặp phải hàng

loạt những vấp váp, trắc trở, đã khiến trẻ không

thể quản lý mình, tạo nên sự bất lực và nỗi lẻ loi

trong nội tâm trẻ. Trẻ không tự tin vào khả năng tự

quản lý của mình, đành phải cầu cứu sự giúp đỡ từ

phía ngoài để kiểm soát bản thân. Trên thực tế,

trong nội tâm trẻ phản đối sự “kèm cặp” này, chính

vì thế kể cả có bố mẹ ngồi bên, trẻ cũng không thể

tập trung vào việc học.

Trong tình huống này, bố mẹ có thể kèm trẻ một

24

thời gian, nhưng nhất thiết phải nghĩ cách rút lui.

Không rút lui, tính độc lập của trẻ sẽ không thể

hình thành, vậy thì trẻ sẽ ngày càng đau khổ, ngày

càng không tự giác, hiệu quả của việc “kèm” cũng

càng ngày càng thấp. Đồng thời bố mẹ nhất thiết

phải kiểm điểm lại xem trong thời gian qua có sai

sót gì trong việc giáo dục trẻ, sự kiểm điểm này

cũng sẽ quyết định đến việc bạn rút lui như thế

nào, quyết định sự giúp đỡ của bạn có tạo được tác

dụng tốt cho trẻ hay không. Nguyên tắc rút lui: Thứ

nhất cần phải kiên nhẫn, không nên sốt ruột; thứ

hai trong cả quá trình cần cố gắng tạo dựng niềm

vui và cảm giác thành công cho trẻ, cho dù lúc đầu

trẻ làm không được tốt, tuyệt đối không nên để trẻ

cảm thấy áy náy và thất bại. Trước khi bạn rút lui

25

phải để cho trẻ học được cách tự mình đứng dậy, nếu

không trẻ sẽ ngã xuống một lần nữa, đồng thời ngã

sẽ thảm hại hơn.

Nhà giáo dục người Liên Xô Vasyl Olexandrovych

Sukhomlynsky cho rằng, nếu một người trong thời kỳ

niên thiếu đã được trải nghiệm sự thỏa mãn do khắc

phục được những nhược điểm của mình thì anh ta sẽ

biết nhìn nhận mình bằng thái độ phê phán. Chính từ

điểm này, đã bắt đầu sự tự nhận thức của một con

người. Không có sự tự nhận thức, vừa không thể có

sự tự giáo dục, cũng không thể có sự tự giữ kỷ

luật. Một người nhỏ tuổi, bất luận anh ta ghi nhớ

được câu nói “lười biếng là không tốt” đến đâu,

hiểu thấu đáo đến đâu, nhưng nếu tình cảm này không

thúc ép anh ta kiểm soát được mình trong hành động

26

thực tế, thì anh ta mãi mãi sẽ không thể trở thành

một người có ý chí kiên cường(1). Nếu nhược điểm

của trẻ luôn phải thông qua sự thao túng của người

lớn để khắc phục, thì cái gọi là “khắc phục” chính

là cái hư ảo không tồn tại, chỉ có thể gọi là khuất

phục. Khuất phục sẽ không trở thành một phần của

sự tự chấp nhận mình, chỉ cần có cơ hội, trẻ sẽ

không muốn khuất phục nữa, sẽ thoát ra khỏi sự trói

buộc.

___________________

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Giáo

dục khoa học, tái bản lần thứ nhất tháng 6/1984,

tr.343.Kèm trẻ làm bài tập còn có một cái xấu là,

một số phụ huynh vì kèm con học mà phải bỏ ra nhiều

27

thời gian và công sức, liền nảy sinh tâm lý đòi

nợ, khi thành tích học tập của trẻ không tốt hoặc

trẻ có thói quen không tốt, họ sẽ nói: Mẹ phải bỏ

ra bao nhiêu thời gian để kèm con học, thế mà con

lại học hành như vậy! Những câu nói như vậy càng

khiến trẻ mất đi lòng tin tự quản lý mình, đồng

thời cũng cảm thấy có tội, điều này không có lợi

cho sự phát triển đạo đức ở trẻ.

Điều cuối cùng mà tôi muốn nói là, đối với việc

“kèm” hay “không kèm” không nên lý giải một cách

đơn giản hóa và tuyệt đối hóa. Ở đây chủ yếu muốn

nhấn mạnh rằng, bố mẹ nên bồi dưỡng cho trẻ hình

thành nên ý thức tự giác, độc lập trong việc học

tập và một số chuyện khác, tránh hình thành nên

thói xấu ỷ lại vào bố mẹ, không tự giác. Chính vì

28

thế “kèm” và “không kèm” là một phương châm giáo

dục, hơn là phương thức hành vi, không thể định

nghĩa một cách đơn giản về mặt hình thức. Ví dụ có

bậc bố mẹ suốt ngày bận rộn với việc uống rượu chơi

cờ, thực sự không có thời gian cũng không có tâm

trạng nào để kèm con, con trẻ làm gì anh ta cũng

không quan tâm, sự “không kèm” này với cái “không

kèm” mà chúng ta nói ở đây là hai khái niệm hoàn

toàn khác nhau.

Lưu ý đặc biệt

Phụ huynh trong lúc sốt ruột thường hay quyết định

thay con trẻ, đây là điều sai lầm. Bản tính của

con người là muốn làm theo những suy nghĩ của mình,

bài xích mệnh lệnh của người khác. Chính vì thế

trong quá trình dạy dỗ con trẻ, để giúp trẻ hình

29

thành nên ý thức tự giác, cũng là để chúng thực

hiện sự quyết định của mình một cách tốt hơn, bố mẹ

nên cố gắng để trẻ tự mình suy nghĩ và lựa chọn.

Cho dù cùng là một quyết định, nếu nó không phải là

mệnh lệnh từ phía bố mẹ, mà là ý nguyện của chính

con trẻ, trẻ sẽ sẵn lòng thực hiện hơn.

Đối với những lỗi nhỏ mà trẻ thỉnh thoảng mắc

phải, bố mẹ không nên tỏ ra sửng sốt, trong lòng

buộc phải kiên định một suy nghĩ: Nó chỉ là một

“chuyện nhỏ”, không phải là một “lỗi sai”, quá

trình trưởng thành của trẻ phải trải qua những

“chuyện nhỏ” này, thậm chí chúng còn quan trọng hơn

cả việc làm bài tập. Chính vì thế, chỉ cần khuyến

khích con trẻ sửa sai là được, không nên trách móc,

cũng không nên thường xuyên nhắc lại, không nên để

30

trẻ cảm thấy ăn năn và có tội, nếu không nó sẽ có

thể cố định và trở thành một khuyết điểm khó sửa ở

trẻ.

Trong quá trình bồi dưỡng thói quen, nếu luôn tạo

được tính chủ động cho trẻ và khiến trẻ cảm nhận

được sự thành công, thì trẻ sẽ nhanh chóng hình

thành được thói quen tốt trên phương diện này; nếu

thường xuyên khiến trẻ cảm thấy không tự do và áy

náy, trẻ sẽ hình thành nên thói quen xấu.

Bố mẹ không nên tức giận, không nên chỉ đạo quá

đà, con trẻ mới có cơ hội chủ động điều chỉnh. Nếu

trẻ vừa làm sai, bố mẹ liền phê bình một thôi một

hồi, yêu cầu trẻ phải hứa hẹn, hoặc bố mẹ trực tiếp

đưa ra phương án giải quyết, thì trẻ sẽ mất đi cơ

hội chủ động điều chỉnh, khả năng điều tiết này

31

cũng sẽ dần dần mất đi.

Phạt con, không cho con làm bài tập

Trong quá trình giáo dục con trẻ, sở dĩ người lớn

thường xuyên áp dụng những phương pháp không thích

hợp, khiến “giáo dục” biến thành một hành vi mang

tính phá hoại, là do hai nguyên nhân căn bản nhất:

Một là không tin tưởng con trẻ, hai là quá tin

tưởng vào chính mình.

Trong cuốn Harvard Family Instruction có một câu

chuyện như sau: Có ba thanh niên trẻ tuổi nhàn rỗi,

những lúc không có việc gì làm thường lấy việc đá

thùng rác trong khu dân cư làm trò tiêu khiển,

người dân sống ở đây không chịu được sự ồn ào,

khuyên nhủ nhiều lần đều không ăn thua, mọi người

càng nói họ càng đá hăng. Sau đó, có một cụ già

32

chuyển đến đây ở, cụ liền nghĩ ra một cách không

cho họ đá thùng rác nữa. Một hôm, khi họ lại bắt

đầu đá, cụ già liền đến bên họ nói, tôi thích nghe

tiếng các anh đá thùng rác, nếu ngày nào các anh

cũng làm như thế này thì mỗi ngày tôi trả công các

anh một USD. Mấy thanh niên trẻ rất phấn khởi, và

thế là họ càng hăng hái đá. Mấy ngày trôi qua, cụ

già nói với họ rằng, dạo này kinh tế của tôi khá

khó khăn, không thể trả các anh nhiều như trước

nữa, mỗi ngày chỉ có thể trả năm mươi cent thôi. Ba

thanh niên trẻ không hài lòng lắm, đá không còn

hết mình như trước nữa. Lại vài ngày nữa trôi qua,

cụ già lại nói với họ rằng, gần đây tôi không nhận

được sec tiền dưỡng lão, mỗi ngày chỉ có thể trả

các anh mười cent thôi, mong các anh hãy thông cảm.

33

“Mười cent? Ông tưởng rằng vì mười cent này mà

chúng tôi lại để lãng phí thời gian của mình hay

sao!”. Một thanh niên cao giọng nói, hai người kia

cũng nói: “Ít quá, chúng tôi không làm nữa!”. Và

thế là họ liền hậm hực bỏ đi, không chịu đá thùng

rác nữa.

Cụ già thực sự là một cao thủ, so với những lời

khuyên răn trực tiếp của người khác, công tác

thuyết phục của cụ không để lại dấu vết gì, nhưng

lại thu được kết quả rõ rệt. Phân tích phương pháp

của cụ có thể nhận thấy, trước hết cụ già thông qua

việc “cho”, biến “niềm say mê” của mấy thanh niên

trẻ thành một “trách nhiệm”, đây là bước đầu tiên,

mục tiêu là giảm bớt “niềm say mê”. Bất kỳ sự việc

nào, khi bên trong nó bao hàm các nhân tố như trao

34

đổi, bị giám sát, trách nhiệm, tính thú vị của nó

sẽ bị giảm đi rất nhiều. Sau đó, thông qua việc

giảm bớt số tiền chi trả, cụ già đã kích thích tâm

lý phản nghịch của họ đối với việc đá thùng rác,

đây là bước thứ hai. Cuối cùng, cụ già lại tiếp tục

trả thấp đi, đồng thời đưa ra mức giá mười cent

khiến họ không thể chấp nhận, khiến họ nảy sinh tâm

lý bài xích việc đá thùng rác, nảy sinh tâm lý

phản nghịch. Và thế là, một chuyện vốn khiến mấy

thanh niên cảm thấy thú vị đã đứng sang phía đối

lập với họ, khiến họ trở thành “người bị hại”. Lúc

này bắt họ đi làm, chắc chắn sẽ rất khó.

Câu chuyện này bề ngoài nhìn sẽ thấy không có gì

liên quan đến việc làm bài tập, nhưng tư tưởng giáo

dục bao hàm bên trong nó lại có thể vận dụng vào

35

việc quản lý bài tập của con trẻ. Đó chính là giáo

viên và phụ huynh cần điều động sự nhiệt tình của

con trẻ đối với việc làm bài tập, sử dụng một cách

thích hợp tư duy theo chiều ngược, cần kích thích

sự nhiệt tình của trẻ đối với việc làm bài tập,

không nên kích thích sự chán ghét của trẻ đối với

công việc này.

Nhưng trong thực tế, rất nhiều giáo viên và phụ

huynh đã sử dụng sai phương pháp. Cách làm điển

hình nhất ngu xuẩn nhất chính là lấy việc “làm bài

tập” là thủ đoạn để trừng phạt, đối phó với một lỗi

nào đó của học sinh. Câu nói cửa miệng của rất

nhiều phụ huynh hoặc giáo viên là “Nếu con không

chịu nghe lời sẽ phạt con phải làm bài tập”.

Tôi nghe một vị phụ huynh kể con trai chị vì quên

36

mang vở bài tập tiếng Anh, bị cô giáo phạt viết một

trăm lần câu “Em quên mang vở bài tập tiếng Anh là

không đúng”. Giáo viên làm như vậy đã hoàn toàn

không phải vì giáo dục, mà chỉ là lạm dụng quyền

lực dưới tâm lý báo thù. Trẻ rơi vào thế yếu, em

không biết làm thế nào, chỉ có thể viết câu này một

trăm lần. Có thể tưởng tượng, điều này sẽ khiến

trẻ cảm thấy chán ghét biết bao, trong lòng em, môn

tiếng Anh có thể mãi mãi sẽ trở thành một môn học

đáng ghét.

Tôi còn từng gặp một giáo viên, đối với những học

sinh trong lớp không chịu nghe lời, cô giáo này

không đánh cũng không chửi, mà chỉ là giờ giải lao

không cho chơi, gọi lên văn phòng bắt làm bài tập.

Tật xấu của trẻ đã được trừng trị, nhưng những học

37

sinh bị cô xử lý bằng cách đó, gần như không bao

giờ thích học nữa.

Một trường tiểu học nọ ở Bắc Kinh, yêu cầu trong

vở bài tập của học sinh không được phép có một chữ

viết sai, nếu xuất hiện một chữ viết sai, không

những chữ này phải viết một trăm lần, mà nội dung

của cả trang vở cũng phải viết lại một lần. Cách

làm này đã khiến học sinh vô cùng thấp thỏm khi làm

bài tập, chỉ sợ viết sai một chữ, chúng đã quên

mất việc tại sao phải làm bài tập từ lâu, chúng chỉ

làm bài tập để “không mắc lỗi”. Con trẻ vừa mới

bước vào con đường học tập, đã bắt đầu để mất

phương hướng.

Lại còn có một ví dụ thảm thương hơn. Ngày 25

tháng 4 năm 2007, một học sinh lớp bảy tại một

38

trường cấp hai nọ ở thành phố Tăng Thành - Quảng

Đông, vì nói chuyện trong giờ thi tiếng Anh, bị cô

giáo phạt viết từ mới, từ bài một đến bài mười bốn,

mỗi từ phạt chép mười lần. Tối hôm đó em học sinh

này đã tự tử.

Rất nhiều phụ huynh và giáo viên, một mặt yêu cầu

con trẻ say mê học tập, một mặt lại lấy “học tập”

làm thủ đoạn bạo lực để trừng phạt trẻ. Khi “bài

tập” biến thành một dụng cụ tra tấn, làm sao nó

không trở nên đáng sợ trong mắt con trẻ, trẻ còn có

thể có thiện cảm với nó nữa không?

Xét cho cùng, ít nhất có thể nhìn thấy ba vấn đề

của những người lớn này: Một là trong giáo dục con

trẻ không hiểu tâm lý của trẻ, không xem xét đến

vấn đề hành động của mình có đi vào lòng con trẻ

39

hay không, chỉ thỏa mãn với sự khuất phục bề ngoài,

tạm thời của trẻ; hai là không thích học, trong

tiềm thức coi học tập là một việc khổ sai, mỗi khi

tức giận cần tìm “dụng cụ tra tấn” liền nghĩ đến

việc làm bài tập; ba là ý thức quyền uy trở nên

hung hăng trước con trẻ - những người không có đủ

sức chống lại, cái ác trong nhân tính vô tình bộc

lộ ra.

Bài tập mang tính chất trừng phạt, tất cả đều nói

là vì con trẻ, thực ra động lực và nguyên nhân đầu

tiên của nó chỉ là do người lớn muốn trút bực, nó

không liên quan gì đến giáo dục. Nó hủy hoại chứ

không giúp ích gì cho việc học tập của trẻ. Xét về

bản chất, nó chỉ là một thủ đoạn bạo lực của giáo

viên hoặc phụ huynh áp dụng đối với học sinh.

40

Bản tính con trẻ không phản cảm với việc làm bài

tập, sở dĩ sau này một số trẻ biến thành người

không thích làm bài tập là do trong quá trình đi

học, đặc biệt là giai đoạn tiểu học, hứng thú làm

bài bập đã bị một số việc phá hỏng. Bị phạt làm bài

tập, chính là một chiêu có hiệu quả nhất để phá

hỏng khẩu vị. Ví dụ, “Mãn Hán toàn tịch”(1) ai cũng

thích ăn, nhưng nếu chúng ta đối xử với một người

bằng cách ngày ngày bắt anh ta ăn Mãn Hán toàn

tịch, đồng thời quy định anh ta mỗi bữa buộc phải

ăn bao nhiêu, ăn thiếu một miếng thì sẽ bị phạt

bằng cách bắt ăn thêm một trăm miếng nữa - làm như

thế một thời gian thử xem, người này sau này khi

nhìn thấy thức ăn không nôn mới là lạ.

_________________

41

(1) Mãn Hán Toàn Tịch, hay Tiệc triều đình Hán

Thanh, là một trong những bữa tiệc lớn nhất được

ghi chép ở Mãn Châu và lịch sử Trung Hoa. Bữa tiệc

này bao gồm một trăm lẻ tám món độc đáo từ nhà

Thanh và văn hóa người Hán. Bữa tiệc này đã được tổ

chức trọn ba ngày với sáu bữa tiệc. Nghệ thuật ẩm

thực và kỹ thuật nấu nướng được thể hiện bởi các

đầu bếp đến từ khắp nơi ở Trung Hoa (ND).

John Dewey nói: “Mọi nhu cầu và dục vọng đều bao

hàm sự thiếu thốn”. Chúng ta hãy ghi nhớ câu nói

này và suy nghĩ một cách nghiêm túc.

Ngược lại có thể suy đoán ra rằng, muốn để một

người nào đó thích và trân trọng cái gì, thì không

nên cho họ quá nhiều, để họ quá thỏa mãn trong

phương diện này, càng không thể lấy đó làm điều

42

kiện trao đổi hoặc thủ đoạn trừng phạt, bắt anh ta

phải chấp nhận, mà phải tước đoạt một cách thích

đáng, sau khi thấy thiếu thốn và không được thỏa

mãn, anh ta mới biết trân trọng. Đồng thời điều

quan trọng nhất là để anh ta cảm thấy vui vẻ, cảm

thấy mình đã đạt được thành tích, biết tự tôn trọng

mình trong quá trình làm việc - cái này dù là

trong học tập hay các việc khác, đều có thể áp

dụng.

Khi Viên Viên vào lớp một, một lần làm bài tập

không cẩn thận, chữ viết nghiêng ngả, rất xấu. Vô

tình bố cô bé liếc sang, thật sự bất ngờ khi con

gái lại làm như vậy, phê bình cô bé chỉ biết làm

qua loa cho qua chuyện và yêu cầu cô bé viết lại.

Viên Viên không chịu, tỏ ra rất bướng bỉnh. Ông xã

43

bực quá, liền xé một cách thô bạo trang giấy Viên

Viên đã viết được mấy dòng, yêu cầu con phải viết

lại. Viên Viên khóc òa lên, vừa khóc vừa bắt đầu

viết lại, vì cô bé biết bài tập không làm không

được. Một lát sau, bố Viên Viên lại ngó sang xem,

phát hiện thấy chữ viết còn tệ hơn những chữ trước,

dường như cố tình chống lại anh. Anh lại phê bình

con, Viên Viên càng tỏ ra chống đối. Bố Viên Viên

vô cùng tức giận, lại xé trang này đi, yêu cầu con

gái phải viết cho nghiêm túc, nếu không sẽ không

được. Viên Viên lại khóc, bỏ bút xuống, giận dỗi

nói con không viết nữa. Ông xã thấy đã muộn, có

phần sốt ruột, liền giảng giải lý lẽ cho con nghe,

nói muộn thế này rồi, ngày mai còn phải đi học, chỉ

cần con viết cho cẩn thận, viết một lần là đẹp,

44

thì đã không phải mất nhiều thời gian như thế. Viên

Viên không thèm để ý đến những lời giảng giải của

bố, vẫn không chịu viết.

Tôi phát hiện thấy bố cô bé đã mắc một sai lầm, là

làm một việc hoàn toàn trái ngược. Tôi vội bước

đến, kéo ông xã đang mặt mày hầm hầm ra, cầm trang

giấy bị xé lên xem, bình tĩnh nói với Viên Viên:

“Con viết như thế này thực sự là không đúng, con

thử nhìn xem chữ viết ra cái gì thế này”. Thấy tôi

cũng nói như vậy, Viên Viên càng tỏ ra không phục,

càng tỏ thái độ “Con không viết đấy”. Thấy cô bé

như vậy, tôi vẫn bình thản nói:

“Nếu con cho rằng làm bài tập là một chuyện không

tốt thì bắt đầu từ hôm nay, con sẽ không phải làm

bài tập nữa”.

45

Tôi đưa tay thu vở bài tập của cô bé lại, lúc này

Viên Viên có phần ngơ ngác, miệng há hốc nhìn tôi.

Tôi cầm vở bài tập của cô bé lên, gấp lại, nói:

“Học tập là một việc tốt, xem ra con không thích

học nữa. Chính vì thế…”. Tôi cuộn tròn cuốn vở bài

tập trong tay, giọng quả quyết: “Mẹ sẽ tước quyền

làm bài tập của con, từ nay không cho phép con làm

bài tập nữa!”.

Thấy tôi nói rất nghiêm túc, Viên Viên cuống lên,

cố gắng giằng lại cuốn vở bài tập. Chắc chắn trong

lúc này cô bé nghĩ đến việc nếu như không làm xong

bài tập, ngày mai đến trường sẽ bị cô giáo phê

bình. Cô bé cuống đến mức túm chặt cánh tay tôi,

kiễng châng lên, hòng giằng vở bài tập lại, miệng

nói “Trả cho con, trả cho con”. Tôi giơ vở bài tập

46

lên cao, không cho cô bé với tới. Tôi nói: “Con

viết chữ xấu như vậy, không nghiêm túc chút nào, mẹ

sẽ tước quyền làm bài tập của con, đừng viết nữa”.

Viên Viên cuống lên như sắp khóc, cô bé vừa cố

gắng giằng lại vở bài tập, vừa nói “Con sẽ viết cẩn

thận, mẹ đưa cho con!”.

Nghe thấy cô bé nói như vậy, thái độ của tôi cũng

đã dịu lại, bảo cô bé trước hết chưa được giằng vở

lại, mà phải ngồi xuống để nói chuyện.

Tôi hỏi: “Vừa nãy bố bảo con viết cho cẩn thận,

con không chịu, hai lần đều viết xấu như vậy. Mẹ

hỏi con, có phải con cảm thấy tập trung làm tốt bài

tập là điều không tốt, viết xấu mới là điều tốt

đúng không?”. Câu trả lời của Viên Viên là không

phải, nói viết đẹp mới tốt.

47

Tôi lại hỏi, “Có phải làm bài tập rất mệt, viết

không cẩn thận sẽ rất thoải mái không?”. Cô bé lắc

đầu nói không phải. Tôi nghĩ một lát, nói một cách

thực sự cầu thị với con rằng: “Viết cẩn thận và

viết không cẩn thận có thể có một chút khác biệt,

viết cẩn thận phải tập trung hơn, mất nhiều công

sức hơn, có đúng không?”. Cô bé nói đúng, lúc này

tâm trạng đã thoải mái hơn.

Tiếp đó tôi lại hỏi: “Con cảm thấy làm bài tập

thật cẩn thận, gọn gàng trong lòng sẽ thấy vui hơn

hay là viết bừa bãi cẩu thả trong lòng sẽ thấy vui

hơn?”. Viên Viên nói viết cẩn thận, gọn gàng trong

lòng sẽ thấy vui hơn.

Tôi liền cố tình khích tướng cô bé. “Nhưng viết

gọn gàng không thoải mái như viết cẩu thả. Con xem,

48

viết cẩu thả chỉ cần cầm bút lên gạch vài đường

trên vở là được, viết cẩn thận thì phải hết sức

chăm chú, từng nét từng chữ từng hàng đều phải nắn

nót. Mẹ thấy viết cẩu thả sẽ thoải mái hơn”. Viên

Viên nghĩ một lát nói: “Không đúng, thoải mái như

nhau! Bởi vì, bởi vì…”.

Cô bé muốn diễn đạt điều gì đó, nhưng không biết

phải dùng lời như thế nào. Tôi liền hỏi cô bé: “Có

phải con muốn nói, viết đẹp viết xấu, đều phải dùng

sức như nhau. Ví dụ một chữ có năm nét, viết xấu

viết đẹp đều là năm nét, không ít hơn cũng không

nhiều hơn, có phải như vậy không?”. Tôi đã nói thay

cho con những điều con muốn nói, Viên Viên tỏ ra

rất mừng, ánh mắt sáng ngời nói vâng, thái độ tỏ ra

vô cùng thoải mái.

49

Tôi bế cô bé lên đùi nói: “Như thế có nghĩa là,

viết đẹp viết xấu đều mất sức gần như nhau, viết

đẹp trong lòng sẽ thấy vui hơn, có đúng không?”.

Viên Viên nói đúng. Cuộc nói chuyện của chúng tôi

đến đây đã rất vui vẻ.

Đến đây, qua cuộc nói chuyện, tôi đã giúp Viên

Viên chủ động diễn đạt ra suy nghĩ “bài tập cần

phải làm cẩn thận”. Sau khi đã đạt được mục đích

này, cái còn lại chỉ là củng cố lại suy nghĩ cho cô

bé, đồng thời cho cô bé một nấc thang để xuống.

Tôi nhìn hai trang giấy bị ông xã xé ra nói: “Hôm

nay bố cũng không đúng, bố không nên xé vở bài tập.

Hôm nay Viên Viên làm bài tập không cẩn thận, đúng

lúc có thể thử nghiệm, biết làm bài tập cẩn thận

và làm bài tập cẩu thả phải mất sức như nhau, nhưng

50

viết cẩn thận trong lòng sẽ thấy vui hơn. Nếu

không thử nghiệm như vậy thì làm sao biết được, con

bảo có đúng thế không?”. Viên Viên gật đầu, tự

mình cũng cảm thấy có lý, hùng hổ nhìn bố một cái.

Ông xã tôi vội xin lỗi con gái, nói mình không nên

làm như vậy.

Tôi lại nói: “Chắc chắn từ ngày mai con gái sẽ

viết bài cẩn thận, sẽ không làm cẩu thả nữa đâu,

khiến mình không vui, có đúng không con?”. Viên

Viên gật đầu một cách khẳng định nói vâng.

Tôi nhìn cô bé bằng ánh mắt khen ngợi và tin tưởng

nói: “Nếu như thế thì mẹ sẽ trả lại vở cho con.

Xem ra mẹ cũng trách nhầm Viên Viên rồi”. Cuốn vở

bài tập tưởng đã mất, giờ lại được nhận lại, Viên

Viên hoàn toàn không còn tỏ ra chống đối và phản

51

cảm trước việc làm bài tập nữa, cô bé mở vở ra, tỏ

vẻ nâng niu.

Lúc này nghĩ đến việc con trẻ dễ tái phạm lỗi cũ,

tôi liền tiêm thêm một mũi tiêm phòng cho con, cố

gắng để con có tâm trạng tốt khi đối mặt với bài

tập, khi xuất hiện tình trạng trên có thể tự mình

điều chỉnh về mặt tâm lý. Tôi liền nói: “Nếu hôm

nào con không muốn làm bài tập cẩn thận thì cũng có

thể làm thật ẩu, thử thí nghiệm một lần nữa, xem

giữa làm cẩn thận và làm ẩu có gì khác nhau, cảm

nhận xem cái nào sẽ tốt hơn”. Viên Viên nói, “Không

cần thử nữa đâu ạ, làm cẩn thận sẽ tốt hơn”, tôi

có thể nhận ra là cô bé nói thật lòng.

Tôi không nói gì thêm nữa, thơm lên má con rồi đi

ra. Đợi sau khi con đã lên giường đi ngủ, chúng tôi

52

mới len lén lấy vở bài tập ra xem, quả nhiên là

viết rất ngay ngắn. Từ đó trở đi, Viên Viên luôn

làm bài tập cẩn thận, không phải để chúng tôi lo

lắng nữa. Tôi nghe thấy rất nhiều vị phụ huynh

phàn nàn rằng con trẻ không chịu nghiêm túc làm bài

tập, liền trao đổi cách làm “phạt con không cho

con làm bài tập” với họ. Trong đó một số vị phụ

huynh vừa nghe xong liền lắc đầu, nói: Con tôi, nếu

như bố mẹ phạt không cho nó làm bài tập, có mà nó

mừng chết đi được, làm gì có chuyện giằng lại vở,

nó không hề sợ hôm sau bị cô giáo phê bình.

Đúng là cũng có những đứa trẻ như thế, nhưng hành

vi này đã không còn đại diện cho bản tính của con

trẻ, chỉ là một hậu quả khi bản tính bị bóp méo

nhiều lần. Điều mà nó phản ánh không phải là vấn đề

53

một sớm một chiều, mà là “căn bệnh” trên người đứa

trẻ đã bước vào giai đoạn khá nghiêm trọng. Nguyên

nhân gây ra “căn bệnh” này, phần lớn là lúc đầu

khi con trẻ đối mặt với vấn đề không làm bài tập,

gặp phải những bậc phụ huynh hoặc cô giáo giải

quyết vấn đề như bố Viên Viên. Mặc dù cách làm cụ

thể có thể khác nhau, nhưng tính chất thô bạo là

như nhau, tức bắt con trẻ đi làm bài tập bằng hình

thức phạt. Thời gian lâu dần, vừa khiến con trẻ mất

hứng thú với bài tập, vừa làm tổn thương đến lòng

tự trọng của trẻ, khiến chúng trở nên chán học và

lì lợm.

Trong quá trình giáo dục con trẻ sở dĩ người lớn

thường xuyên áp dụng những phương pháp không thích

hợp, khiến “giáo dục” biến thành một hành vi mang

54

tính phá hoại, là do hai nguyên nhân căn bản nhất:

Một là không tin tưởng con trẻ, hai là quá tin

tưởng vào chính mình. Tức trước hết không tin rằng

bản năng của con trẻ là tự trọng và có chí tiến

thủ, lo ngại rằng nếu không quản giáo kịp thời, con

trẻ sẽ theo đà trượt xuống dốc; thứ hai là cho

rằng những lời nói của mình đối với con trẻ đều là

những lời vàng ngọc, có thể giúp con trẻ trở nên

tốt hơn.

Trước vấn đề này, một câu nói của triết gia Erich

Fromm đáng để các bậc phụ huynh suy ngẫm hàng ngàn

lần: “Mặt đối lập của giáo dục là thao túng, nó

xuất phát từ sự thiếu lòng tin đối với quá trình

phát triển tiềm năng của trẻ, cho rằng chỉ khi có

sự chỉ đạo của người lớn, định hướng cho trẻ nên

55

làm việc nào, không nên làm việc nào, con trẻ mới

phát triển bình thường. Tuy nhiên sự thao túng này

là sai lầm”(1).

Chính vì vậy trong quá trình quản lý trẻ, phụ

huynh và giáo viên nhất thiết phải cẩn thận, không

nên đứng trên mặt đối lập của giáo dục. Gặp mỗi

chuyện cụ thể đều phải tự hỏi mình rằng: Mình đang

giáo dục trẻ hay đang thao túng trẻ. Một đứa trẻ bị

thao túng vô tình sẽ vắt óc nghĩ cách chống lại sự

thao túng đó, nó sẽ dần dần tỏ ra thờ ơ trước lời

dạy của người lớn, sa đọa, đồng trời mất đi lý trí

và lòng tự trọng. Trong quá trình giáo dục trẻ em

hiện nay, làm bài tập là sự việc thể hiện một cách

tập trung nhất “giáo dục” hay là “thao túng”, trong

chuyện này cần nhất là sự kiểm điểm lại mình của

56

bố mẹ.

Erich Fromm còn nói rằng, “Vận dụng những phương

pháp mang tính phá hoại cũng có kết quả của bản

thân nó, tức trên thực tế đã làm thay đổi mục

đích”(1). Trong bất kỳ chi tiết giáo dục cụ thể

nào, phụ huynh nhất thiết phải xem xét vấn đề thống

nhất giữa mục tiêu và phương pháp. Coi bài tập như

một dụng cụ tra tấn hay phần thưởng để sử dụng,

đây không phải là sự khác biệt nhỏ, ranh giới của

nó, quyết định việc bạn đi về hướng mục đích, hay

đi về hướng phản mục đích…

__________________

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.79.

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

57

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.181.

Lưu ý đặc biệt

Giáo viên và phụ huynh cần điều động sự nhiệt tình

của con trẻ đối với việc làm bài tập, sử dụng một

cách thích hợp tư duy theo chiều ngược, cần kích

thích sự nhiệt tình của trẻ đối với việc làm bài

tập, không nên kích thích sự chán ghét của trẻ đối

với công việc này. Bài tập mang tính chất trừng

phạt, tất cả đều nói là vì con trẻ, thực ra động

lực và nguyên nhân đầu tiên của nó chỉ là người lớn

đang trút bực, không liên quan gì đến giáo dục. Nó

chỉ phá hoại, không giúp ích gì cho việc học tập

của đứa trẻ. Xét về bản chất, nó chỉ là một thủ

đoạn bạo lực của giáo viên hoặc phụ huynh áp dụng

đối với học sinh.

58

Muốn để một người nào đó thích và trân trọng cái

gì, thì không nên cho họ quá nhiều, để họ quá thỏa

mãn trong phương diện này, càng không thể lấy đó

làm điều kiện trao đổi hoặc thủ đoạn trừng phạt,

bắt anh ta phải chấp nhận, mà phải tước đoạt một

cách thích đáng, sau khi thấy thiếu thốn và không

được thỏa mãn, anh ta mới biết trân trọng.

Mặt đối lập của giáo dục là thao túng, nó xuất

phát từ sự thiếu lòng tin đối với quá trình phát

triển tiềm năng của trẻ, cho rằng chỉ khi có sự chỉ

đạo của người lớn, định hướng cho trẻ nên làm

những việc nào, không nên làm những việc nào, con

trẻ mới phát triển bình thường. Tuy nhiên sự thao

túng này là sai lầm.

Làm bài tập hộ con

59

Làm bài tập hộ con, không phải là bố mẹ giúp con

trẻ gian lận trong việc học; mà là dùng lí trí để

đối kháng với một số sai lầm trong giáo dục, bằng

phương pháp bất đắc dĩ, giúp con trẻ có được nhiều

thời gian tự do hơn, để trẻ sống vui vẻ hơn, đồng

thời dạy cho trẻ biết đối mặt một cách thực sự cầu

thị với việc học. Đó là một trong những biện pháp

hiệu quả nhất để bảo vệ niềm hứng thú trong học tập

của trẻ.

Sau khi Viên Viên đi học cấp một, về cơ bản chúng

tôi áp dụng thái độ “không quản” đối với việc làm

bài tập của cô bé. Hàng ngày cô giáo giao cho làm

bài tập gì, cô bé làm ra sao, chúng tôi đều không

hỏi, cũng không kiểm tra, tất cả đều để cô bé tự

sắp xếp. Trong vấn đề hoàn thành bài tập về nhà,

60

Viên Viên cũng không khiến chúng tôi phải lo lắng,

cô bé luôn luôn rất tự giác. Nhưng sau một thời

gian, cô bé bắt đầu tỏ ra chán làm bài tập, phàn

nàn rằng một chữ mới tại sao phải viết những ba

dòng, và chữ mới của bài này hôm kia đã viết một

lần, hôm qua viết thêm một lần, hôm nay lại phải

viết thêm một lần nữa. Một hôm, khi cô bé lại tỏ ra

bực bội trong lúc làm bài tập, tôi liền quay sang

tìm hiểu nội dung bài tập ngày hôm đó của cô bé,

cảm thấy có một số thứ thực sự không cần phải viết,

hoặc là không cần phải viết nhiều như vậy. Ví dụ

chữ mới, cô giáo thường lấy “dòng” làm đơn vị để

giao bài cho học sinh, gần như không lấy “số chữ”

làm đơn vị để bố trí bài tập. Hơi một tí là hai

dòng, ba dòng, thậm chí năm dòng.

61

Tôi tin rằng một đứa trẻ nếu muốn ghi nhớ một chữ

thì cũng không cần phải viết nhiều lần như vậy. Và

thế là tôi liền bàn với Viên Viên, con đến lớp gặp

cô giáo và nói, liệu có thể căn cứ vào tình hình

của mình, tự mình quyết định một chữ nên viết mấy

lần thì viết, nếu như con không muốn nói, mẹ sẽ đến

gặp cô giáo để nói. Nghe thấy vậy Viên Viên liền

lắc đầu. Trực giác của cô bé mách bảo rằng, cô giáo

sẽ không đồng ý.

Hiện nay có người kêu gọi nên bố trí loại bài tập

cá tính hóa cho học sinh cấp một và cấp hai, nhưng

gần như không có giáo viên nào làm như vậy. Không

chỉ vì như thế sẽ khá rắc rối, mà còn vì rất nhiều

người cho rằng không nên làm như vậy. Nếu học sinh

nào dám nói với giáo viên rằng em đã nắm hết được

62

các nội dung này, có thể viết ít đi một chút. Chắc

chắn giáo viên sẽ nói, mọi người học cùng một lớp,

tại sao em lại được làm ít bài tập - học tập là khổ

dịch chứ không phải là phúc lợi, viết ít tức là

“được hời” rồi - quan niệm rác rưởi này đã bị rót

vào đầu con trẻ như vậy, đồng thời cũng ăn sâu vào

quan niệm của học sinh. Nếu quả thực có một giáo

viên nào đó đồng ý cho một học sinh nào đó viết ít

đi, các học sinh khác cũng sẽ đứng lên phản đối,

tại sao lại chiếu cố cho bạn ấy.

Tôi hiểu được nỗi khó xử của Viên Viên, cũng nghĩ

rằng như thế thực sự phi thực tế. Đây không phải là

vấn đề của một môn học, thực hiện sẽ vô cùng khó

khăn, rất bất tiện. Tôi nghĩ một lát, rồi hỏi Viên

Viên, có phải những chữ này con đều nhận biết được

63

hết rồi, cũng viết được hết rồi không, cảm thấy

không cần phải viết nhiều lần như vậy đúng không?

Cô bé trả lời vâng. Tôi nói: “Thế thì con đừng nhìn

sách nữa, mẹ sẽ đọc cho con viết. Chỉ cần viết

đúng, viết một lần là được, nếu viết không đúng,

thì viết ba lần, còn lại mẹ sẽ viết thay cho con,

như thế có được không?”.

Thấy tôi nói như vậy, Viên Viên liền nhìn tôi bằng

ánh mắt phức tạp, vừa tỏ ra bất ngờ vừa có vẻ nghi

ngờ, cô bé không tin lời tôi nói lắm. Trái tim nhỏ

bé của cô bé chắc chắn đang do dự, làm như thế có

đúng không, như thế có phải là làm điều giả dối

không?

Tôi hiểu được ánh mắt của con gái, liền nói một

cách khẳng định và bình thản: “Như thế không sao

64

hết, học bài mục đích là để nắm được bài, cô giáo

bắt viết nhiều lần như vậy không phải là để các con

nắm được bài đó sao, chỉ cần con nắm được rồi, thì

không phải viết nhiều như vậy nữa, con bảo thế có

đúng không?”. Viên Viên cảm thấy tôi nói có lý,

nhưng cô bé vẫn lo lắng, nói: “Nếu như cô giáo phát

hiện ra là mẹ viết, cô sẽ phê bình con”. Tôi nói:

“Mẹ sẽ cố gắng viết theo chữ của con, gần như là có

thể viết được giống con, chắc là cô giáo sẽ không

phát hiện ra đâu. Hay là hôm nay chúng ta thử

xem?”.

Viên Viên vừa hào hứng lại vừa hơi ngại ngùng gật

gật đầu.

Bài tập môn ngữ văn ngày hôm đó tổng cộng phải

viết tám chữ mới, mỗi chữ mới viết hai dòng. Trong

65

mấy chữ mới này chỉ có một chữ mới Viên Viên không

biết viết, cô bé liền viết chữ này ba lần, những

66

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát