Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Người Mẹ Tốt Hơn Là Người Thầy Tốt - C4: Tạo thói quen học tập tốt

Doãn Kiến Lợi

NGƯỜI MẸ TỐT HƠN LÀ NGƯỜI THẦY TỐT (PHẦN IV)

NXB Văn Học

Chương 4: Tạo thói quen học tập tốt

“Không kèm” mới rèn được thói quen tốt

Thời gian bố mẹ kèm con học càng dài, vai diễn mà

họ đóng càng giống giám sát viên. Và trẻ sẽ không

bao giờ thích một giám sát viên, cùng lắm bề ngoài

chúng tỏ ra phục tùng, nhưng trong lòng lại tuyệt

đối không chịu nghe lời anh ta. Chính vì thế, kèm

con làm bài tập, không thể bồi dưỡng thói quen tốt

cho trẻ, mà là phá vỡ một thói quen tốt. Một người,

trước hết phải là con người tự do, mới có thể trở

thành một con người tự giác.

Kèm con học bài, hiện giờ đã trở thành “bài tập”

1

của rất nhiều bậc phụ huynh.

Sau khi con trẻ vào cấp một, lối sống của cả gia

đình đều sẽ bị thay đổi. Cuộc sống của trẻ bắt đầu

có một cái gọi là “bài tập”, dường như nó là quân

cờ domino đầu tiên, có thể tạo ra hàng loạt sự thay

đổi sau đó - bài tập liên quan đến thành tích học

tập của con, thành tích học tập liên quan đến việc

chọn trường chọn lớp sau này, chọn trường chọn lớp

lại quyết định đến tiền đồ sự nghiệp… Mỗi bậc phụ

huynh có tinh thần trách nhiệm với con, làm sao có

thể không quan tâm đến chuyện này được. Và thế là

có rất nhiều phụ huynh đã phải bỏ một số công việc

của mình, ngày ngày kèm con làm bài tập, họ mong

muốn lấy cái đó để bồi dưỡng cho con thói quen tốt

ham học, làm bài tập nghiêm túc. Cách kèm con học

2

bài của bố mẹ có phần khác nhau, có người bê một

chiếc ghế con ngồi bên cạnh khi con làm bài tập,

một cách “kèm” rất hình tượng; có người thì liên

tục đến bên bàn ngó nghiêng, trước hết là tìm hiểu

xem con phải làm gì, sau đó được một lúc lại đến

theo dõi xem con làm như thế nào, cuối cùng còn

kiểm tra cẩn thận; dù là cách kèm nào, đều là sự

tham dự từ đầu đến cuối của bố mẹ trong việc học

của con, quan tâm từ đầu đến cuối.

Con trẻ có cần phải “kèm” không? Tôi cho rằng

không cần.

Khi Viên Viên mới vào lớp một, nhà trường tổ chức

buổi họp phụ huynh dành cho những phụ huynh mới có

con vào lớp một, đưa ra yêu cầu phụ huynh cần

thường xuyên kèm con làm bài tập. Nhưng chúng tôi

3

không làm như vậy. Chỉ trong mấy ngày đầu, khi con

trẻ còn đang khá lạ lẫm với cuộc sống ở trường và

chuyện làm bài tập, ngồi bên cạnh con để nhắc nhở

và hướng dẫn một số điều cần thiết, giúp con nhanh

chóng nắm được một số kỹ năng và cách làm cơ bản.

Thời gian này chỉ kéo dài khoảng một tuần, sau đó

không quản con nữa - vừa không kèm con làm bài tập,

cũng không kiểm tra sát sao bài tập con làm, cùng

lắm chỉ nhắc một câu: Đến giờ học bài rồi đó con.

Đây không phải là bố mẹ không quản, mà là để cho

con hình thành nên thói quen làm bài tập tốt.

Thời gian đầu mới đi học, Viên Viên cảm thấy rất

mới lạ trước việc làm bài tập, việc đầu tiên cô bé

làm sau khi về nhà là làm bài tập, vẻ hào hứng đó

giống như việc vừa được mua con búp bê đầu tiên

4

trong đời. Thời gian trôi dần, cô bé đã không còn

cảm thấy mới mẻ nữa. Về đến nhà đầu tiên là ăn cái

gì đó, đùa nghịch, xem ti vi, lề mề không chịu đi

làm bài tập. Khi phát hiện ra đã mấy ngày rồi, chỉ

khi có lời nhắc nhở của chúng tôi, Viên Viên mới

chịu đi làm bài tập, chúng tôi liền quyết định từ

nay trở đi ngay cả lời nhắc này cũng sẽ không nói

nữa. Tôi và bố cô bé ngầm hiểu với nhau rằng, chúng

tôi giả vờ hoàn toàn quên chuyện làm bài tập, chỉ

bận rộn với công việc của mình, hàng ngày để mặc cô

bé chơi chán rồi mới đi làm bài tập.

Chẳng mấy chốc, Viên Viên đã làm mọi chuyện rối

bung cả lên. Một hôm sau khi về nhà, Viên Viên

không đả động gì đến chuyện làm bài tập. Đầu tiên

là xem phim hoạt hình, ăn cơm xong lại chơi đồ chơi

5

một lúc, rồi lại đọc sách, xem ti vi một lúc. Đến

khi đánh răng rửa mặt xong, lên giường nằm chuẩn bị

ngủ, mới sực nhớ ra hôm nay quên làm bài tập rồi,

quýnh lên bật khóc. Thực ra tôi và bố cô bé đã sốt

ruột từ lâu, nhưng chúng tôi vẫn giả vờ không để ý

đến chuyện làm bài tập của con. Lúc này chúng tôi

mới tỏ ra sốt ruột như cô bé, nói: Thật à, hôm nay

con chưa làm bài tập à?

Khi nói ra câu này, chúng tôi chỉ tỏ ra hơi ngạc

nhiên, không hề tỏ ý trách móc - lúc này tuyệt đối

không được trách móc, con khóc, chứng tỏ con biết

mình đã sai. Nếu bố mẹ nói với giọng tỏ ý trách móc

và phê bình rằng, “Sao con lại quên làm bài tập,

giờ thì cuống lên rồi chứ!”. Con trẻ sẽ nghe được

ra ý “con thật là tệ”, “đáng đời” ẩn trong câu nói

6

của bạn, và quên đi sự tự trách, bắt đầu chống lại

lời phê bình của phụ huynh. Chúng tôi thơm lên má

cô bé, nói với giọng nhẹ nhàng rằng, con gái đừng

khóc nữa, ai cũng có lúc quên làm một việc gì đó.

Giờ thì chúng ta phải nghĩ xem nên làm thế nào.

Nghe chúng tôi nói như vậy, Viên Viên liền không

khóc nữa. Bố mẹ hiểu được con như vậy, có lẽ đã đem

lại được niềm an ủi lớn cho con, chính vì thế cô

bé đã bình tĩnh hơn rất nhiều.

Bố Viên Viên đã sốt ruột từ lâu, lúc này buột

miệng nói, thế thì ngủ muộn đi một lúc, tranh thủ

làm ngay đi. Tôi nhận thấy lúc đó Viên Viên đã buồn

ngủ rồi, nghe thấy bố nói như vậy, cô bé có vẻ

không chịu, nét mặt tỏ ra rầu rĩ.

Phụ huynh trong lúc sốt ruột thường hay quyết định

7

thay con trẻ, đây là điều sai lầm. Bản tính của

con người là muốn làm theo những suy nghĩ của mình,

bài xích mệnh lệnh của người khác. Chính vì thế

trong quá trình dạy dỗ trẻ, để giúp trẻ hình thành

nên ý thức tự giác, cũng là để chúng thực hiện sự

quyết định của mình một cách tốt hơn, bố mẹ nên cố

gắng để trẻ tự mình suy nghĩ và lựa chọn. Cho dù

cùng là một sự quyết định, nếu nó không phải là

mệnh lệnh từ phía bố mẹ, mà là ý nguyện của chính

con trẻ, trẻ sẽ sẵn lòng thực hiện hơn.

Tôi vội nói với Viên Viên, con muốn hôm nay làm

thì hôm nay đi ngủ muộn một chút để làm; nếu muốn

sáng mai làm thì mẹ sẽ gọi con trước một tiếng đồng

hồ; nếu sáng mai vẫn không muốn làm thì ngày mai

đi học gặp cô giáo và nói rằng hôm nay con quên làm

8

bài tập, lần này sẽ không làm nữa.

Lúc đó Viên Viên phải đối mặt với mấy sự lựa chọn

này. Cô bé nghĩ một lát, biết sự lựa chọn cuối cùng

không thích hợp, liền lập tức phủ định. Tôi dám

khẳng định rằng, trẻ mới đi học, nếu trước đây trẻ

chưa bao giờ gặp những rắc rối trong chuyện làm bài

tập ở trường mầm non, nếu lòng tự trọng của trẻ

chưa từng bị tổn thương, thì trẻ sẽ không đồng ý

chuyện không làm bài tập. Trong đầu mỗi đứa trẻ

đang ở độ tuổi đi học đều có ý thức phải có trách

nhiệm với bài tập; rồi còn lòng tự trọng và sợ bị

cô giáo phê bình, những điều này sẽ khiến trẻ không

tùy tiện bỏ làm bài tập.

Lúc đó mặc dù Viên Viên rất muốn đi ngủ, nhưng có

lẽ cô bé cảm thấy chưa làm xong bài tập trong lòng

9

sẽ không yên tâm, không thoải mái, liền nói, bây

giờ con sẽ làm. Chúng tôi bảo, thế thì bây giờ con

làm đi. Cô bé liền miễn cưỡng xuống giường, lấy

sách vở ra khỏi cặp, nói không muốn làm bài tập

trong phòng, muốn ra phòng khách làm, có lẽ là do

cảm thấy ngồi trong phòng làm bài dễ gây buồn ngủ.

Tôi và ông xã cũng không nói gì thêm, chỉ tìm một

chiếc ghế con cho con, để cô bé viết trên tràng kỷ,

chúng tôi ai nấy tự lo việc của mình.

Một lát sau chúng tôi cũng thấy buồn ngủ, đánh

răng xong xuôi, tôi bước đến ngó Viên Viên một lát.

Cô bé mới làm xong bài tập ngữ văn và tiếng Anh,

bài tập toán chưa làm. Tôi nói, bố mẹ đi ngủ trước

đây, làm xong con về phòng ngủ nhé.

Bình thường Viên Viên ngủ rất sớm, đều là chúng

10

tôi đưa bé vào phòng. Lúc này, Viên Viên ngẩng đầu

lên, nói bằng giọng ghen tị, tại sao người lớn lại

không có bài tập, chỉ có trẻ con mới phải làm bài

tập! Chúng tôi liền bật cười, nói thực ra bố mẹ

cũng có bài tập đấy, bố phải vẽ rất nhiều bản đồ,

mẹ phải viết bao nhiêu bài, đây đều là bài tập của

bố mẹ, cũng buộc phải hoàn thành đúng giờ. Đồng

thời nói chúng tôi không muốn không có bài tập,

không có bài tập thì sẽ bị mất việc. Thực ra bản

thân con trẻ cũng hiểu tại sao phải làm bài tập,

thế nên không cần thiết phải giảng giải cho chúng

nghe. Chúng tôi lại thơm lên má Viên Viên, vui vẻ

chúc cô bé ngủ ngon như mọi khi rồi quay về phòng

mình, để lại một mình cô bé ở lại phòng khách làm

bài tập.

11

Chúng tôi giả vờ tắt đèn, lặng lẽ lắng nghe động

tĩnh của con. Viên Viên lại viết thêm khoảng mười

mấy phút nữa, tự mình thu gọn sách vở rồi đi ngủ,

lúc này chúng tôi mới yên tâm. Sáng hôm sau không

nhắc gì đến chuyện này nữa, coi như chưa có chuyện

gì xảy ra.

Ở đây tôi muốn nhắc nhở các bậc phụ huynh, không

nên tỏ ra sửng sốt trước những lỗi nhỏ mà trẻ thỉnh

thoảng mắc phải, trong lòng buộc phải kiên định

một suy nghĩ: Nó chỉ là một “chuyện nhỏ”, không

phải là một “lỗi sai”, quá trình trưởng thành của

trẻ phải trải qua những “chuyện nhỏ” này, thậm chí

chúng còn quan trọng hơn cả việc làm bài tập. Chính

vì thế, chỉ cần khuyến khích con trẻ sửa sai là

được, không nên trách móc, cũng không nên thường

12

xuyên nhắc lại, không nên để trẻ cảm thấy ăn năn và

có tội, nếu không nó sẽ có thể cố định và trở

thành một khuyết điểm khó sửa ở trẻ.

Mấy ngày sau đó, về đến nhà là Viên Viên đã hoàn

thành sớm bài tập về nhà, trong lòng chúng tôi rất

mừng, nhưng cũng không biểu dương cô bé, chỉ bình

thản nói với con gái rằng, hàng ngày con đều làm

như thế này là một thói quen tốt, cần duy trì, ánh

mắt tỏ vẻ hài lòng đối với con.

Bản thân Viên Viên cũng cảm nhận được sự tiện lợi

và niềm vui do việc hoàn thành sớm bài tập về nhà

mang lại, điều này ngay cả đối với con trẻ cũng

không cần phải nói nhiều. Nhưng rốt cục Viên Viên

mới chỉ là một đứa trẻ, thời gian trôi dần, cô bé

lại bắt đầu tỏ ra lơi lỏng trong việc làm bài tập.

13

Khoảng mười ngày sau lần đầu tiên quên làm bài tập,

Viên Viên lại một lần nữa quên làm bài.

Hôm đó thời gian chuẩn bị đi ngủ cũng muộn hơn

bình thường, cô bé sực nhớ ra chưa làm bài tập, nói

hôm nay cô cho nhiều bài tập, phải mất rất nhiều

thời gian để làm, nói rồi rầu rĩ muốn phát khóc.

Chúng tôi vẫn áp dụng phương pháp như lần trước, an

ủi vài câu, rồi để cô bé ngồi trước bàn học một

mình và đi ngủ.

Có lẽ rất nhiều bậc phụ huynh khi gặp tình huống

như thế này đều không nỡ lòng, cảm thấy mình ngồi

cùng con, con trẻ sẽ được an ủi hơn, làm sẽ nhanh

hơn. Nhưng như thế sẽ có mấy điểm bất lợi sau, một

là trước mặt bố mẹ trẻ sẽ cố tình tỏ ra đau khổ, để

được bố mẹ rủ lòng thương, điều này vừa ảnh hưởng

14

đến sự chuyên tâm của trẻ khi làm bài tập, lại ảnh

hưởng đến tốc độ; hai là bố mẹ ngồi kèm con làm, sẽ

khiến trẻ cảm thấy không hoàn thành bài tập về nhà

ít nhất không phải là chuyện cá nhân của chúng, là

chuyện chung của trẻ và bố mẹ, thời gian trôi qua,

dễ khiến trẻ hình thành tính ỷ lại vào bố mẹ, điều

này đặc biệt không có lợi cho sự hình thành ý thức

trách nhiệm ở trẻ; ba là bố mẹ ngồi bên thường

không kìm được mà càu nhàu vài câu tỏ vẻ không hài

lòng, “Mau viết đi, ai bảo con lại quên làm bài

tập”, hoặc nhắc nhở với ý tốt “Từ nay trở đi về đến

nhà nhớ làm bài tập, đừng quên nữa nhé”, hoặc là

nhìn thấy con bắt đầu tỏ ra lề mề, liền đốc thúc

“Làm mau lên đi, con có biết bây giờ là mấy giờ rồi

không”. Tất cả những câu nói này đối với trẻ trong

15

lúc đó đều không có ý nghĩa gì, mà còn khiến trẻ

thêm bực mình. Chính vì thế kể cả khi bạn có thời

gian, cũng không nên ngồi kèm con, kể cả lúc đó bạn

chưa muốn đi ngủ, cũng vẫn phải giả vờ lên giường

ngủ, thái độ bình thản như không có chuyện gì xảy

ra, tuyệt đối không nên chỉ trích con trẻ.

Có thể có bậc phụ huynh sẽ nói, tôi không bình

tĩnh được như chị, vừa nhìn thấy con chưa làm bài

tập, máu nóng đã bốc lên đầu. Vậy thì, tôi muốn nói

rằng, nếu phụ huynh không suy nghĩ một cách chân

thành trong vấn đề đối xử với con trẻ, không xử lý

một cách lý trí, chỉ làm việc theo bản tính, vừa

gặp chuyện đã sốt ruột, hễ sốt ruột lại nổi cáu,

điều này chỉ có thể nói bạn là một bậc phụ huynh

thích sao làm vậy. Một người bố, người mẹ thích sao

16

làm vậy, làm sao có thể không đào tạo ra một đứa

trẻ cũng thích sao làm vậy?

Hôm đó quả thực là Viên Viên làm bài tập khá muộn,

chúng tôi vẫn dỏng tai lắng nghe động tĩnh của cô

bé, đến lúc cô bé lên giường đi ngủ đã là gần mười

hai giờ. Trong lòng tôi rất xót con vì con ngủ muộn

như vậy, sáng mai lại phải dậy sớm. Nhưng đây cũng

là “bài tập” mà cô bé cần phải được trải nghiệm

trong quá trình trưởng thành, chắc chắn qua đó cô

bé cũng học được một số điều. Chúng tôi không cảm

thấy con gái quên làm bài tập là một chuyện xấu, mà

lại cảm thấy nó là một cơ hội giáo dục, có thể

thúc đẩy hình thành nên ý thức tự giác và bồi dưỡng

thói quen học hành cho Viên Viên.

Thực ra, theo như những gì chúng tôi nhớ, kể từ

17

lần đó trở đi, Viên Viên không còn để xảy ra chuyện

trước giờ đi ngủ mới nhớ ra quên làm bài tập nữa.

Cô bé đã nhanh chóng học được cách sắp xếp thời

gian, có lúc ở trường đã tranh thủ được thời gian

hoàn thành được không ít bài tập, về nhà thông

thường cũng làm rất nhanh.

Bố mẹ cần ghi nhớ một điều: Trong quá trình bồi

dưỡng thói quen, nếu luôn tạo được tính chủ động

cho trẻ và khiến trẻ cảm nhận được sự thành công,

thì trẻ sẽ nhanh chóng hình thành được thói quen

tốt trên phương diện này; nếu thường xuyên khiến

trẻ cảm thấy không tự do và áy náy, trẻ sẽ hình

thành nên thói quen xấu.

Con trẻ mới chỉ là trẻ con, chuyện gì làm chưa

tốt, chỉ để trẻ cảm nhận được sự bất tiện do điều

18

đó gây ra cũng đã đủ rồi. Mỗi khi mắc lỗi, trẻ cảm

nhận được sự bất tiện hoặc tổn thất do lỗi lầm này

gây nên, sau đó mới nảy sinh nhu cầu điều chỉnh

tương ứng, giống như khát nước sẽ uống nước vậy.

Mỗi đứa trẻ bình thường đều có nhu cầu điều chỉnh

này. Bố mẹ không nên tức giận, không nên chỉ đạo

quá đà, con trẻ mới có cơ hội chủ động điều chỉnh.

Nếu trẻ vừa làm sai, bố mẹ liền phê bình một thôi

một hồi, yêu cầu trẻ phải hứa hẹn, hoặc bố mẹ trực

tiếp đưa ra phương án giải quyết, thì trẻ sẽ mất đi

cơ hội chủ động điều chỉnh, khả năng điều tiết này

cũng sẽ dần dần mất đi. Có thể nói, “phương pháp

hiệu quả nhất” khiến trẻ không thể hình thành được

thói quen tốt chính là: mệnh lệnh, càu nhàu và chỉ

trích. Chính vì thế khi bố mẹ trách cứ một thói

19

quen xấu nào đó của con, trước hết cần phải kiểm

điểm lại phương pháp giáo dục của mình.

Mọi thói quen xấu khó sửa của trẻ gần như đều được

hình thành do vấn đề nhỏ không được gợi ý, giải

quyết hợp lý, xung đột hoặc va chạm lâu dài với phụ

huynh hoặc giáo viên. Kèm con làm bài tập chính là

cách làm đặc biệt dễ khiến trẻ hình thành nên một

thói quen xấu.

Mục đích kèm con làm bài tập là mong muốn hai điều

- năng suất cao, chất lượng cao. Chính vì thế vừa

nhìn thấy con trẻ lề mề hoặc không nghiêm túc, liền

nói với trẻ rằng phải tranh thủ thời gian, phải

chăm chú làm. Ngày ngày kèm con học, những câu nói

này gần như ngày nào cũng nói, vì gần như mọi đứa

trẻ đều không thể ngồi yên một chỗ một lúc lâu, hầu

20

hết cũng không thể làm bài tập thật trơn tru. Lúc

đầu trẻ còn để ý đến lời của bố mẹ, thời gian dài

sẽ không để tâm nữa, điều này khiến phụ huynh tỏ ra

bực bội khi nói, trẻ liền bắt đầu tỏ ra chống đối

bố mẹ, và thế là sự việc bắt đầu rơi vào vòng tuần

hoàn xấu.

Bản tính của con người là theo đuổi sự tự do, bất

kỳ công việc nào mà trẻ thích làm, khi nó biến

thành một công việc bị giám sát để hoàn thành,

khiến người ta cảm thấy không tự do, niềm hứng thú

ẩn chứa trong đó sẽ hoàn toàn không còn nữa. Thời

gian bố mẹ kèm con học càng dài, vai diễn mà họ

đóng càng giống giám sát viên. Và trẻ sẽ không bao

giờ thích một giám sát viên, cùng lắm bề ngoài

chúng tỏ ra phục tùng, nhưng trong lòng lại tuyệt

21

đối không chịu nghe lời anh ta. Chính vì thế, kèm

con làm bài tập, không thể bồi dưỡng thói quen tốt

cho trẻ, mà là phá vỡ một thói quen tốt.

Chúng ta nhất thiết phải hiểu thế nào là một thói

quen tốt.

Ngồi trước bàn học đúng giờ không đồng nghĩa với

việc có được thói quen học đúng giờ. “Tầm quan

trọng của thói quen không chỉ dừng lại ở phương

diện chấp hành thói quen và động tác, thói quen còn

chỉ khuynh hướng bồi dưỡng lý trí và tình cảm,

cũng như tăng thêm sự thoải mái, kinh tế và năng

suất cho động tác”(1). Thói quen mà việc “kèm” tạo

ra, chỉ là về mặt động tác; “không kèm” mới tạo ra

không gian để thói quen lớn lên trong nội tâm của

trẻ. “Kèm” không phải là giúp trẻ, mà là gây rắc

22

rối cho trẻ.

___________________

(1) John Dewey, Chủ nghĩa dân chủ và giáo dục,

Vương Thừa Tự dịch, NXB Giáo dục nhân dân, tái bản

lần thứ nhất tháng 5-2001, tr.56.

Rất nhiều tờ báo, giáo viên, hoặc “chuyên gia giáo

dục” đều kiến nghị hàng ngày phụ huynh nên kèm con

làm bài tập, không biết tại sao họ lại nghĩ ra

cách nói này. Một người, trước hết phải là con

người tự do, mới có thể trở thành một con người tự

giác.

Tôi đã từng gặp rất nhiều đứa trẻ xem ra thực sự

cần có người kèm học, không có người ngồi kèm không

thể ngồi yên một chỗ, thậm chí con trẻ còn tự mình

đưa ra yêu cầu, mong bố mẹ kèm làm bài tập - nhưng

23

sự việc này không thể nhìn nhận một cách biệt lập.

Cần có bố mẹ kèm học, đây chắc chắn không phải là

một nhu cầu bẩm sinh của trẻ, cũng không phải là

một nhu cầu bình thường, điều đó chỉ có thể nói là

trẻ đã hình thành nên một thói quen xấu. Trong quá

trình học tập, trưởng thành, trẻ đã gặp phải hàng

loạt những vấp váp, trắc trở, đã khiến trẻ không

thể quản lý mình, tạo nên sự bất lực và nỗi lẻ loi

trong nội tâm trẻ. Trẻ không tự tin vào khả năng tự

quản lý của mình, đành phải cầu cứu sự giúp đỡ từ

phía ngoài để kiểm soát bản thân. Trên thực tế,

trong nội tâm trẻ phản đối sự “kèm cặp” này, chính

vì thế kể cả có bố mẹ ngồi bên, trẻ cũng không thể

tập trung vào việc học.

Trong tình huống này, bố mẹ có thể kèm trẻ một

24

thời gian, nhưng nhất thiết phải nghĩ cách rút lui.

Không rút lui, tính độc lập của trẻ sẽ không thể

hình thành, vậy thì trẻ sẽ ngày càng đau khổ, ngày

càng không tự giác, hiệu quả của việc “kèm” cũng

càng ngày càng thấp. Đồng thời bố mẹ nhất thiết

phải kiểm điểm lại xem trong thời gian qua có sai

sót gì trong việc giáo dục trẻ, sự kiểm điểm này

cũng sẽ quyết định đến việc bạn rút lui như thế

nào, quyết định sự giúp đỡ của bạn có tạo được tác

dụng tốt cho trẻ hay không. Nguyên tắc rút lui: Thứ

nhất cần phải kiên nhẫn, không nên sốt ruột; thứ

hai trong cả quá trình cần cố gắng tạo dựng niềm

vui và cảm giác thành công cho trẻ, cho dù lúc đầu

trẻ làm không được tốt, tuyệt đối không nên để trẻ

cảm thấy áy náy và thất bại. Trước khi bạn rút lui

25

phải để cho trẻ học được cách tự mình đứng dậy, nếu

không trẻ sẽ ngã xuống một lần nữa, đồng thời ngã

sẽ thảm hại hơn.

Nhà giáo dục người Liên Xô Vasyl Olexandrovych

Sukhomlynsky cho rằng, nếu một người trong thời kỳ

niên thiếu đã được trải nghiệm sự thỏa mãn do khắc

phục được những nhược điểm của mình thì anh ta sẽ

biết nhìn nhận mình bằng thái độ phê phán. Chính từ

điểm này, đã bắt đầu sự tự nhận thức của một con

người. Không có sự tự nhận thức, vừa không thể có

sự tự giáo dục, cũng không thể có sự tự giữ kỷ

luật. Một người nhỏ tuổi, bất luận anh ta ghi nhớ

được câu nói “lười biếng là không tốt” đến đâu,

hiểu thấu đáo đến đâu, nhưng nếu tình cảm này không

thúc ép anh ta kiểm soát được mình trong hành động

26

thực tế, thì anh ta mãi mãi sẽ không thể trở thành

một người có ý chí kiên cường(1). Nếu nhược điểm

của trẻ luôn phải thông qua sự thao túng của người

lớn để khắc phục, thì cái gọi là “khắc phục” chính

là cái hư ảo không tồn tại, chỉ có thể gọi là khuất

phục. Khuất phục sẽ không trở thành một phần của

sự tự chấp nhận mình, chỉ cần có cơ hội, trẻ sẽ

không muốn khuất phục nữa, sẽ thoát ra khỏi sự trói

buộc.

___________________

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Giáo

dục khoa học, tái bản lần thứ nhất tháng 6/1984,

tr.343.Kèm trẻ làm bài tập còn có một cái xấu là,

một số phụ huynh vì kèm con học mà phải bỏ ra nhiều

27

thời gian và công sức, liền nảy sinh tâm lý đòi

nợ, khi thành tích học tập của trẻ không tốt hoặc

trẻ có thói quen không tốt, họ sẽ nói: Mẹ phải bỏ

ra bao nhiêu thời gian để kèm con học, thế mà con

lại học hành như vậy! Những câu nói như vậy càng

khiến trẻ mất đi lòng tin tự quản lý mình, đồng

thời cũng cảm thấy có tội, điều này không có lợi

cho sự phát triển đạo đức ở trẻ.

Điều cuối cùng mà tôi muốn nói là, đối với việc

“kèm” hay “không kèm” không nên lý giải một cách

đơn giản hóa và tuyệt đối hóa. Ở đây chủ yếu muốn

nhấn mạnh rằng, bố mẹ nên bồi dưỡng cho trẻ hình

thành nên ý thức tự giác, độc lập trong việc học

tập và một số chuyện khác, tránh hình thành nên

thói xấu ỷ lại vào bố mẹ, không tự giác. Chính vì

28

thế “kèm” và “không kèm” là một phương châm giáo

dục, hơn là phương thức hành vi, không thể định

nghĩa một cách đơn giản về mặt hình thức. Ví dụ có

bậc bố mẹ suốt ngày bận rộn với việc uống rượu chơi

cờ, thực sự không có thời gian cũng không có tâm

trạng nào để kèm con, con trẻ làm gì anh ta cũng

không quan tâm, sự “không kèm” này với cái “không

kèm” mà chúng ta nói ở đây là hai khái niệm hoàn

toàn khác nhau.

Lưu ý đặc biệt

Phụ huynh trong lúc sốt ruột thường hay quyết định

thay con trẻ, đây là điều sai lầm. Bản tính của

con người là muốn làm theo những suy nghĩ của mình,

bài xích mệnh lệnh của người khác. Chính vì thế

trong quá trình dạy dỗ con trẻ, để giúp trẻ hình

29

thành nên ý thức tự giác, cũng là để chúng thực

hiện sự quyết định của mình một cách tốt hơn, bố mẹ

nên cố gắng để trẻ tự mình suy nghĩ và lựa chọn.

Cho dù cùng là một quyết định, nếu nó không phải là

mệnh lệnh từ phía bố mẹ, mà là ý nguyện của chính

con trẻ, trẻ sẽ sẵn lòng thực hiện hơn.

Đối với những lỗi nhỏ mà trẻ thỉnh thoảng mắc

phải, bố mẹ không nên tỏ ra sửng sốt, trong lòng

buộc phải kiên định một suy nghĩ: Nó chỉ là một

“chuyện nhỏ”, không phải là một “lỗi sai”, quá

trình trưởng thành của trẻ phải trải qua những

“chuyện nhỏ” này, thậm chí chúng còn quan trọng hơn

cả việc làm bài tập. Chính vì thế, chỉ cần khuyến

khích con trẻ sửa sai là được, không nên trách móc,

cũng không nên thường xuyên nhắc lại, không nên để

30

trẻ cảm thấy ăn năn và có tội, nếu không nó sẽ có

thể cố định và trở thành một khuyết điểm khó sửa ở

trẻ.

Trong quá trình bồi dưỡng thói quen, nếu luôn tạo

được tính chủ động cho trẻ và khiến trẻ cảm nhận

được sự thành công, thì trẻ sẽ nhanh chóng hình

thành được thói quen tốt trên phương diện này; nếu

thường xuyên khiến trẻ cảm thấy không tự do và áy

náy, trẻ sẽ hình thành nên thói quen xấu.

Bố mẹ không nên tức giận, không nên chỉ đạo quá

đà, con trẻ mới có cơ hội chủ động điều chỉnh. Nếu

trẻ vừa làm sai, bố mẹ liền phê bình một thôi một

hồi, yêu cầu trẻ phải hứa hẹn, hoặc bố mẹ trực tiếp

đưa ra phương án giải quyết, thì trẻ sẽ mất đi cơ

hội chủ động điều chỉnh, khả năng điều tiết này

31

cũng sẽ dần dần mất đi.

Phạt con, không cho con làm bài tập

Trong quá trình giáo dục con trẻ, sở dĩ người lớn

thường xuyên áp dụng những phương pháp không thích

hợp, khiến “giáo dục” biến thành một hành vi mang

tính phá hoại, là do hai nguyên nhân căn bản nhất:

Một là không tin tưởng con trẻ, hai là quá tin

tưởng vào chính mình.

Trong cuốn Harvard Family Instruction có một câu

chuyện như sau: Có ba thanh niên trẻ tuổi nhàn rỗi,

những lúc không có việc gì làm thường lấy việc đá

thùng rác trong khu dân cư làm trò tiêu khiển,

người dân sống ở đây không chịu được sự ồn ào,

khuyên nhủ nhiều lần đều không ăn thua, mọi người

càng nói họ càng đá hăng. Sau đó, có một cụ già

32

chuyển đến đây ở, cụ liền nghĩ ra một cách không

cho họ đá thùng rác nữa. Một hôm, khi họ lại bắt

đầu đá, cụ già liền đến bên họ nói, tôi thích nghe

tiếng các anh đá thùng rác, nếu ngày nào các anh

cũng làm như thế này thì mỗi ngày tôi trả công các

anh một USD. Mấy thanh niên trẻ rất phấn khởi, và

thế là họ càng hăng hái đá. Mấy ngày trôi qua, cụ

già nói với họ rằng, dạo này kinh tế của tôi khá

khó khăn, không thể trả các anh nhiều như trước

nữa, mỗi ngày chỉ có thể trả năm mươi cent thôi. Ba

thanh niên trẻ không hài lòng lắm, đá không còn

hết mình như trước nữa. Lại vài ngày nữa trôi qua,

cụ già lại nói với họ rằng, gần đây tôi không nhận

được sec tiền dưỡng lão, mỗi ngày chỉ có thể trả

các anh mười cent thôi, mong các anh hãy thông cảm.

33

“Mười cent? Ông tưởng rằng vì mười cent này mà

chúng tôi lại để lãng phí thời gian của mình hay

sao!”. Một thanh niên cao giọng nói, hai người kia

cũng nói: “Ít quá, chúng tôi không làm nữa!”. Và

thế là họ liền hậm hực bỏ đi, không chịu đá thùng

rác nữa.

Cụ già thực sự là một cao thủ, so với những lời

khuyên răn trực tiếp của người khác, công tác

thuyết phục của cụ không để lại dấu vết gì, nhưng

lại thu được kết quả rõ rệt. Phân tích phương pháp

của cụ có thể nhận thấy, trước hết cụ già thông qua

việc “cho”, biến “niềm say mê” của mấy thanh niên

trẻ thành một “trách nhiệm”, đây là bước đầu tiên,

mục tiêu là giảm bớt “niềm say mê”. Bất kỳ sự việc

nào, khi bên trong nó bao hàm các nhân tố như trao

34

đổi, bị giám sát, trách nhiệm, tính thú vị của nó

sẽ bị giảm đi rất nhiều. Sau đó, thông qua việc

giảm bớt số tiền chi trả, cụ già đã kích thích tâm

lý phản nghịch của họ đối với việc đá thùng rác,

đây là bước thứ hai. Cuối cùng, cụ già lại tiếp tục

trả thấp đi, đồng thời đưa ra mức giá mười cent

khiến họ không thể chấp nhận, khiến họ nảy sinh tâm

lý bài xích việc đá thùng rác, nảy sinh tâm lý

phản nghịch. Và thế là, một chuyện vốn khiến mấy

thanh niên cảm thấy thú vị đã đứng sang phía đối

lập với họ, khiến họ trở thành “người bị hại”. Lúc

này bắt họ đi làm, chắc chắn sẽ rất khó.

Câu chuyện này bề ngoài nhìn sẽ thấy không có gì

liên quan đến việc làm bài tập, nhưng tư tưởng giáo

dục bao hàm bên trong nó lại có thể vận dụng vào

35

việc quản lý bài tập của con trẻ. Đó chính là giáo

viên và phụ huynh cần điều động sự nhiệt tình của

con trẻ đối với việc làm bài tập, sử dụng một cách

thích hợp tư duy theo chiều ngược, cần kích thích

sự nhiệt tình của trẻ đối với việc làm bài tập,

không nên kích thích sự chán ghét của trẻ đối với

công việc này.

Nhưng trong thực tế, rất nhiều giáo viên và phụ

huynh đã sử dụng sai phương pháp. Cách làm điển

hình nhất ngu xuẩn nhất chính là lấy việc “làm bài

tập” là thủ đoạn để trừng phạt, đối phó với một lỗi

nào đó của học sinh. Câu nói cửa miệng của rất

nhiều phụ huynh hoặc giáo viên là “Nếu con không

chịu nghe lời sẽ phạt con phải làm bài tập”.

Tôi nghe một vị phụ huynh kể con trai chị vì quên

36

mang vở bài tập tiếng Anh, bị cô giáo phạt viết một

trăm lần câu “Em quên mang vở bài tập tiếng Anh là

không đúng”. Giáo viên làm như vậy đã hoàn toàn

không phải vì giáo dục, mà chỉ là lạm dụng quyền

lực dưới tâm lý báo thù. Trẻ rơi vào thế yếu, em

không biết làm thế nào, chỉ có thể viết câu này một

trăm lần. Có thể tưởng tượng, điều này sẽ khiến

trẻ cảm thấy chán ghét biết bao, trong lòng em, môn

tiếng Anh có thể mãi mãi sẽ trở thành một môn học

đáng ghét.

Tôi còn từng gặp một giáo viên, đối với những học

sinh trong lớp không chịu nghe lời, cô giáo này

không đánh cũng không chửi, mà chỉ là giờ giải lao

không cho chơi, gọi lên văn phòng bắt làm bài tập.

Tật xấu của trẻ đã được trừng trị, nhưng những học

37

sinh bị cô xử lý bằng cách đó, gần như không bao

giờ thích học nữa.

Một trường tiểu học nọ ở Bắc Kinh, yêu cầu trong

vở bài tập của học sinh không được phép có một chữ

viết sai, nếu xuất hiện một chữ viết sai, không

những chữ này phải viết một trăm lần, mà nội dung

của cả trang vở cũng phải viết lại một lần. Cách

làm này đã khiến học sinh vô cùng thấp thỏm khi làm

bài tập, chỉ sợ viết sai một chữ, chúng đã quên

mất việc tại sao phải làm bài tập từ lâu, chúng chỉ

làm bài tập để “không mắc lỗi”. Con trẻ vừa mới

bước vào con đường học tập, đã bắt đầu để mất

phương hướng.

Lại còn có một ví dụ thảm thương hơn. Ngày 25

tháng 4 năm 2007, một học sinh lớp bảy tại một

38

trường cấp hai nọ ở thành phố Tăng Thành - Quảng

Đông, vì nói chuyện trong giờ thi tiếng Anh, bị cô

giáo phạt viết từ mới, từ bài một đến bài mười bốn,

mỗi từ phạt chép mười lần. Tối hôm đó em học sinh

này đã tự tử.

Rất nhiều phụ huynh và giáo viên, một mặt yêu cầu

con trẻ say mê học tập, một mặt lại lấy “học tập”

làm thủ đoạn bạo lực để trừng phạt trẻ. Khi “bài

tập” biến thành một dụng cụ tra tấn, làm sao nó

không trở nên đáng sợ trong mắt con trẻ, trẻ còn có

thể có thiện cảm với nó nữa không?

Xét cho cùng, ít nhất có thể nhìn thấy ba vấn đề

của những người lớn này: Một là trong giáo dục con

trẻ không hiểu tâm lý của trẻ, không xem xét đến

vấn đề hành động của mình có đi vào lòng con trẻ

39

hay không, chỉ thỏa mãn với sự khuất phục bề ngoài,

tạm thời của trẻ; hai là không thích học, trong

tiềm thức coi học tập là một việc khổ sai, mỗi khi

tức giận cần tìm “dụng cụ tra tấn” liền nghĩ đến

việc làm bài tập; ba là ý thức quyền uy trở nên

hung hăng trước con trẻ - những người không có đủ

sức chống lại, cái ác trong nhân tính vô tình bộc

lộ ra.

Bài tập mang tính chất trừng phạt, tất cả đều nói

là vì con trẻ, thực ra động lực và nguyên nhân đầu

tiên của nó chỉ là do người lớn muốn trút bực, nó

không liên quan gì đến giáo dục. Nó hủy hoại chứ

không giúp ích gì cho việc học tập của trẻ. Xét về

bản chất, nó chỉ là một thủ đoạn bạo lực của giáo

viên hoặc phụ huynh áp dụng đối với học sinh.

40

Bản tính con trẻ không phản cảm với việc làm bài

tập, sở dĩ sau này một số trẻ biến thành người

không thích làm bài tập là do trong quá trình đi

học, đặc biệt là giai đoạn tiểu học, hứng thú làm

bài bập đã bị một số việc phá hỏng. Bị phạt làm bài

tập, chính là một chiêu có hiệu quả nhất để phá

hỏng khẩu vị. Ví dụ, “Mãn Hán toàn tịch”(1) ai cũng

thích ăn, nhưng nếu chúng ta đối xử với một người

bằng cách ngày ngày bắt anh ta ăn Mãn Hán toàn

tịch, đồng thời quy định anh ta mỗi bữa buộc phải

ăn bao nhiêu, ăn thiếu một miếng thì sẽ bị phạt

bằng cách bắt ăn thêm một trăm miếng nữa - làm như

thế một thời gian thử xem, người này sau này khi

nhìn thấy thức ăn không nôn mới là lạ.

_________________

41

(1) Mãn Hán Toàn Tịch, hay Tiệc triều đình Hán

Thanh, là một trong những bữa tiệc lớn nhất được

ghi chép ở Mãn Châu và lịch sử Trung Hoa. Bữa tiệc

này bao gồm một trăm lẻ tám món độc đáo từ nhà

Thanh và văn hóa người Hán. Bữa tiệc này đã được tổ

chức trọn ba ngày với sáu bữa tiệc. Nghệ thuật ẩm

thực và kỹ thuật nấu nướng được thể hiện bởi các

đầu bếp đến từ khắp nơi ở Trung Hoa (ND).

John Dewey nói: “Mọi nhu cầu và dục vọng đều bao

hàm sự thiếu thốn”. Chúng ta hãy ghi nhớ câu nói

này và suy nghĩ một cách nghiêm túc.

Ngược lại có thể suy đoán ra rằng, muốn để một

người nào đó thích và trân trọng cái gì, thì không

nên cho họ quá nhiều, để họ quá thỏa mãn trong

phương diện này, càng không thể lấy đó làm điều

42

kiện trao đổi hoặc thủ đoạn trừng phạt, bắt anh ta

phải chấp nhận, mà phải tước đoạt một cách thích

đáng, sau khi thấy thiếu thốn và không được thỏa

mãn, anh ta mới biết trân trọng. Đồng thời điều

quan trọng nhất là để anh ta cảm thấy vui vẻ, cảm

thấy mình đã đạt được thành tích, biết tự tôn trọng

mình trong quá trình làm việc - cái này dù là

trong học tập hay các việc khác, đều có thể áp

dụng.

Khi Viên Viên vào lớp một, một lần làm bài tập

không cẩn thận, chữ viết nghiêng ngả, rất xấu. Vô

tình bố cô bé liếc sang, thật sự bất ngờ khi con

gái lại làm như vậy, phê bình cô bé chỉ biết làm

qua loa cho qua chuyện và yêu cầu cô bé viết lại.

Viên Viên không chịu, tỏ ra rất bướng bỉnh. Ông xã

43

bực quá, liền xé một cách thô bạo trang giấy Viên

Viên đã viết được mấy dòng, yêu cầu con phải viết

lại. Viên Viên khóc òa lên, vừa khóc vừa bắt đầu

viết lại, vì cô bé biết bài tập không làm không

được. Một lát sau, bố Viên Viên lại ngó sang xem,

phát hiện thấy chữ viết còn tệ hơn những chữ trước,

dường như cố tình chống lại anh. Anh lại phê bình

con, Viên Viên càng tỏ ra chống đối. Bố Viên Viên

vô cùng tức giận, lại xé trang này đi, yêu cầu con

gái phải viết cho nghiêm túc, nếu không sẽ không

được. Viên Viên lại khóc, bỏ bút xuống, giận dỗi

nói con không viết nữa. Ông xã thấy đã muộn, có

phần sốt ruột, liền giảng giải lý lẽ cho con nghe,

nói muộn thế này rồi, ngày mai còn phải đi học, chỉ

cần con viết cho cẩn thận, viết một lần là đẹp,

44

thì đã không phải mất nhiều thời gian như thế. Viên

Viên không thèm để ý đến những lời giảng giải của

bố, vẫn không chịu viết.

Tôi phát hiện thấy bố cô bé đã mắc một sai lầm, là

làm một việc hoàn toàn trái ngược. Tôi vội bước

đến, kéo ông xã đang mặt mày hầm hầm ra, cầm trang

giấy bị xé lên xem, bình tĩnh nói với Viên Viên:

“Con viết như thế này thực sự là không đúng, con

thử nhìn xem chữ viết ra cái gì thế này”. Thấy tôi

cũng nói như vậy, Viên Viên càng tỏ ra không phục,

càng tỏ thái độ “Con không viết đấy”. Thấy cô bé

như vậy, tôi vẫn bình thản nói:

“Nếu con cho rằng làm bài tập là một chuyện không

tốt thì bắt đầu từ hôm nay, con sẽ không phải làm

bài tập nữa”.

45

Tôi đưa tay thu vở bài tập của cô bé lại, lúc này

Viên Viên có phần ngơ ngác, miệng há hốc nhìn tôi.

Tôi cầm vở bài tập của cô bé lên, gấp lại, nói:

“Học tập là một việc tốt, xem ra con không thích

học nữa. Chính vì thế…”. Tôi cuộn tròn cuốn vở bài

tập trong tay, giọng quả quyết: “Mẹ sẽ tước quyền

làm bài tập của con, từ nay không cho phép con làm

bài tập nữa!”.

Thấy tôi nói rất nghiêm túc, Viên Viên cuống lên,

cố gắng giằng lại cuốn vở bài tập. Chắc chắn trong

lúc này cô bé nghĩ đến việc nếu như không làm xong

bài tập, ngày mai đến trường sẽ bị cô giáo phê

bình. Cô bé cuống đến mức túm chặt cánh tay tôi,

kiễng châng lên, hòng giằng vở bài tập lại, miệng

nói “Trả cho con, trả cho con”. Tôi giơ vở bài tập

46

lên cao, không cho cô bé với tới. Tôi nói: “Con

viết chữ xấu như vậy, không nghiêm túc chút nào, mẹ

sẽ tước quyền làm bài tập của con, đừng viết nữa”.

Viên Viên cuống lên như sắp khóc, cô bé vừa cố

gắng giằng lại vở bài tập, vừa nói “Con sẽ viết cẩn

thận, mẹ đưa cho con!”.

Nghe thấy cô bé nói như vậy, thái độ của tôi cũng

đã dịu lại, bảo cô bé trước hết chưa được giằng vở

lại, mà phải ngồi xuống để nói chuyện.

Tôi hỏi: “Vừa nãy bố bảo con viết cho cẩn thận,

con không chịu, hai lần đều viết xấu như vậy. Mẹ

hỏi con, có phải con cảm thấy tập trung làm tốt bài

tập là điều không tốt, viết xấu mới là điều tốt

đúng không?”. Câu trả lời của Viên Viên là không

phải, nói viết đẹp mới tốt.

47

Tôi lại hỏi, “Có phải làm bài tập rất mệt, viết

không cẩn thận sẽ rất thoải mái không?”. Cô bé lắc

đầu nói không phải. Tôi nghĩ một lát, nói một cách

thực sự cầu thị với con rằng: “Viết cẩn thận và

viết không cẩn thận có thể có một chút khác biệt,

viết cẩn thận phải tập trung hơn, mất nhiều công

sức hơn, có đúng không?”. Cô bé nói đúng, lúc này

tâm trạng đã thoải mái hơn.

Tiếp đó tôi lại hỏi: “Con cảm thấy làm bài tập

thật cẩn thận, gọn gàng trong lòng sẽ thấy vui hơn

hay là viết bừa bãi cẩu thả trong lòng sẽ thấy vui

hơn?”. Viên Viên nói viết cẩn thận, gọn gàng trong

lòng sẽ thấy vui hơn.

Tôi liền cố tình khích tướng cô bé. “Nhưng viết

gọn gàng không thoải mái như viết cẩu thả. Con xem,

48

viết cẩu thả chỉ cần cầm bút lên gạch vài đường

trên vở là được, viết cẩn thận thì phải hết sức

chăm chú, từng nét từng chữ từng hàng đều phải nắn

nót. Mẹ thấy viết cẩu thả sẽ thoải mái hơn”. Viên

Viên nghĩ một lát nói: “Không đúng, thoải mái như

nhau! Bởi vì, bởi vì…”.

Cô bé muốn diễn đạt điều gì đó, nhưng không biết

phải dùng lời như thế nào. Tôi liền hỏi cô bé: “Có

phải con muốn nói, viết đẹp viết xấu, đều phải dùng

sức như nhau. Ví dụ một chữ có năm nét, viết xấu

viết đẹp đều là năm nét, không ít hơn cũng không

nhiều hơn, có phải như vậy không?”. Tôi đã nói thay

cho con những điều con muốn nói, Viên Viên tỏ ra

rất mừng, ánh mắt sáng ngời nói vâng, thái độ tỏ ra

vô cùng thoải mái.

49

Tôi bế cô bé lên đùi nói: “Như thế có nghĩa là,

viết đẹp viết xấu đều mất sức gần như nhau, viết

đẹp trong lòng sẽ thấy vui hơn, có đúng không?”.

Viên Viên nói đúng. Cuộc nói chuyện của chúng tôi

đến đây đã rất vui vẻ.

Đến đây, qua cuộc nói chuyện, tôi đã giúp Viên

Viên chủ động diễn đạt ra suy nghĩ “bài tập cần

phải làm cẩn thận”. Sau khi đã đạt được mục đích

này, cái còn lại chỉ là củng cố lại suy nghĩ cho cô

bé, đồng thời cho cô bé một nấc thang để xuống.

Tôi nhìn hai trang giấy bị ông xã xé ra nói: “Hôm

nay bố cũng không đúng, bố không nên xé vở bài tập.

Hôm nay Viên Viên làm bài tập không cẩn thận, đúng

lúc có thể thử nghiệm, biết làm bài tập cẩn thận

và làm bài tập cẩu thả phải mất sức như nhau, nhưng

50

viết cẩn thận trong lòng sẽ thấy vui hơn. Nếu

không thử nghiệm như vậy thì làm sao biết được, con

bảo có đúng thế không?”. Viên Viên gật đầu, tự

mình cũng cảm thấy có lý, hùng hổ nhìn bố một cái.

Ông xã tôi vội xin lỗi con gái, nói mình không nên

làm như vậy.

Tôi lại nói: “Chắc chắn từ ngày mai con gái sẽ

viết bài cẩn thận, sẽ không làm cẩu thả nữa đâu,

khiến mình không vui, có đúng không con?”. Viên

Viên gật đầu một cách khẳng định nói vâng.

Tôi nhìn cô bé bằng ánh mắt khen ngợi và tin tưởng

nói: “Nếu như thế thì mẹ sẽ trả lại vở cho con.

Xem ra mẹ cũng trách nhầm Viên Viên rồi”. Cuốn vở

bài tập tưởng đã mất, giờ lại được nhận lại, Viên

Viên hoàn toàn không còn tỏ ra chống đối và phản

51

cảm trước việc làm bài tập nữa, cô bé mở vở ra, tỏ

vẻ nâng niu.

Lúc này nghĩ đến việc con trẻ dễ tái phạm lỗi cũ,

tôi liền tiêm thêm một mũi tiêm phòng cho con, cố

gắng để con có tâm trạng tốt khi đối mặt với bài

tập, khi xuất hiện tình trạng trên có thể tự mình

điều chỉnh về mặt tâm lý. Tôi liền nói: “Nếu hôm

nào con không muốn làm bài tập cẩn thận thì cũng có

thể làm thật ẩu, thử thí nghiệm một lần nữa, xem

giữa làm cẩn thận và làm ẩu có gì khác nhau, cảm

nhận xem cái nào sẽ tốt hơn”. Viên Viên nói, “Không

cần thử nữa đâu ạ, làm cẩn thận sẽ tốt hơn”, tôi

có thể nhận ra là cô bé nói thật lòng.

Tôi không nói gì thêm nữa, thơm lên má con rồi đi

ra. Đợi sau khi con đã lên giường đi ngủ, chúng tôi

52

mới len lén lấy vở bài tập ra xem, quả nhiên là

viết rất ngay ngắn. Từ đó trở đi, Viên Viên luôn

làm bài tập cẩn thận, không phải để chúng tôi lo

lắng nữa. Tôi nghe thấy rất nhiều vị phụ huynh

phàn nàn rằng con trẻ không chịu nghiêm túc làm bài

tập, liền trao đổi cách làm “phạt con không cho

con làm bài tập” với họ. Trong đó một số vị phụ

huynh vừa nghe xong liền lắc đầu, nói: Con tôi, nếu

như bố mẹ phạt không cho nó làm bài tập, có mà nó

mừng chết đi được, làm gì có chuyện giằng lại vở,

nó không hề sợ hôm sau bị cô giáo phê bình.

Đúng là cũng có những đứa trẻ như thế, nhưng hành

vi này đã không còn đại diện cho bản tính của con

trẻ, chỉ là một hậu quả khi bản tính bị bóp méo

nhiều lần. Điều mà nó phản ánh không phải là vấn đề

53

một sớm một chiều, mà là “căn bệnh” trên người đứa

trẻ đã bước vào giai đoạn khá nghiêm trọng. Nguyên

nhân gây ra “căn bệnh” này, phần lớn là lúc đầu

khi con trẻ đối mặt với vấn đề không làm bài tập,

gặp phải những bậc phụ huynh hoặc cô giáo giải

quyết vấn đề như bố Viên Viên. Mặc dù cách làm cụ

thể có thể khác nhau, nhưng tính chất thô bạo là

như nhau, tức bắt con trẻ đi làm bài tập bằng hình

thức phạt. Thời gian lâu dần, vừa khiến con trẻ mất

hứng thú với bài tập, vừa làm tổn thương đến lòng

tự trọng của trẻ, khiến chúng trở nên chán học và

lì lợm.

Trong quá trình giáo dục con trẻ sở dĩ người lớn

thường xuyên áp dụng những phương pháp không thích

hợp, khiến “giáo dục” biến thành một hành vi mang

54

tính phá hoại, là do hai nguyên nhân căn bản nhất:

Một là không tin tưởng con trẻ, hai là quá tin

tưởng vào chính mình. Tức trước hết không tin rằng

bản năng của con trẻ là tự trọng và có chí tiến

thủ, lo ngại rằng nếu không quản giáo kịp thời, con

trẻ sẽ theo đà trượt xuống dốc; thứ hai là cho

rằng những lời nói của mình đối với con trẻ đều là

những lời vàng ngọc, có thể giúp con trẻ trở nên

tốt hơn.

Trước vấn đề này, một câu nói của triết gia Erich

Fromm đáng để các bậc phụ huynh suy ngẫm hàng ngàn

lần: “Mặt đối lập của giáo dục là thao túng, nó

xuất phát từ sự thiếu lòng tin đối với quá trình

phát triển tiềm năng của trẻ, cho rằng chỉ khi có

sự chỉ đạo của người lớn, định hướng cho trẻ nên

55

làm việc nào, không nên làm việc nào, con trẻ mới

phát triển bình thường. Tuy nhiên sự thao túng này

là sai lầm”(1).

Chính vì vậy trong quá trình quản lý trẻ, phụ

huynh và giáo viên nhất thiết phải cẩn thận, không

nên đứng trên mặt đối lập của giáo dục. Gặp mỗi

chuyện cụ thể đều phải tự hỏi mình rằng: Mình đang

giáo dục trẻ hay đang thao túng trẻ. Một đứa trẻ bị

thao túng vô tình sẽ vắt óc nghĩ cách chống lại sự

thao túng đó, nó sẽ dần dần tỏ ra thờ ơ trước lời

dạy của người lớn, sa đọa, đồng trời mất đi lý trí

và lòng tự trọng. Trong quá trình giáo dục trẻ em

hiện nay, làm bài tập là sự việc thể hiện một cách

tập trung nhất “giáo dục” hay là “thao túng”, trong

chuyện này cần nhất là sự kiểm điểm lại mình của

56

bố mẹ.

Erich Fromm còn nói rằng, “Vận dụng những phương

pháp mang tính phá hoại cũng có kết quả của bản

thân nó, tức trên thực tế đã làm thay đổi mục

đích”(1). Trong bất kỳ chi tiết giáo dục cụ thể

nào, phụ huynh nhất thiết phải xem xét vấn đề thống

nhất giữa mục tiêu và phương pháp. Coi bài tập như

một dụng cụ tra tấn hay phần thưởng để sử dụng,

đây không phải là sự khác biệt nhỏ, ranh giới của

nó, quyết định việc bạn đi về hướng mục đích, hay

đi về hướng phản mục đích…

__________________

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.79.

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

57

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.181.

Lưu ý đặc biệt

Giáo viên và phụ huynh cần điều động sự nhiệt tình

của con trẻ đối với việc làm bài tập, sử dụng một

cách thích hợp tư duy theo chiều ngược, cần kích

thích sự nhiệt tình của trẻ đối với việc làm bài

tập, không nên kích thích sự chán ghét của trẻ đối

với công việc này. Bài tập mang tính chất trừng

phạt, tất cả đều nói là vì con trẻ, thực ra động

lực và nguyên nhân đầu tiên của nó chỉ là người lớn

đang trút bực, không liên quan gì đến giáo dục. Nó

chỉ phá hoại, không giúp ích gì cho việc học tập

của đứa trẻ. Xét về bản chất, nó chỉ là một thủ

đoạn bạo lực của giáo viên hoặc phụ huynh áp dụng

đối với học sinh.

58

Muốn để một người nào đó thích và trân trọng cái

gì, thì không nên cho họ quá nhiều, để họ quá thỏa

mãn trong phương diện này, càng không thể lấy đó

làm điều kiện trao đổi hoặc thủ đoạn trừng phạt,

bắt anh ta phải chấp nhận, mà phải tước đoạt một

cách thích đáng, sau khi thấy thiếu thốn và không

được thỏa mãn, anh ta mới biết trân trọng.

Mặt đối lập của giáo dục là thao túng, nó xuất

phát từ sự thiếu lòng tin đối với quá trình phát

triển tiềm năng của trẻ, cho rằng chỉ khi có sự chỉ

đạo của người lớn, định hướng cho trẻ nên làm

những việc nào, không nên làm những việc nào, con

trẻ mới phát triển bình thường. Tuy nhiên sự thao

túng này là sai lầm.

Làm bài tập hộ con

59

Làm bài tập hộ con, không phải là bố mẹ giúp con

trẻ gian lận trong việc học; mà là dùng lí trí để

đối kháng với một số sai lầm trong giáo dục, bằng

phương pháp bất đắc dĩ, giúp con trẻ có được nhiều

thời gian tự do hơn, để trẻ sống vui vẻ hơn, đồng

thời dạy cho trẻ biết đối mặt một cách thực sự cầu

thị với việc học. Đó là một trong những biện pháp

hiệu quả nhất để bảo vệ niềm hứng thú trong học tập

của trẻ.

Sau khi Viên Viên đi học cấp một, về cơ bản chúng

tôi áp dụng thái độ “không quản” đối với việc làm

bài tập của cô bé. Hàng ngày cô giáo giao cho làm

bài tập gì, cô bé làm ra sao, chúng tôi đều không

hỏi, cũng không kiểm tra, tất cả đều để cô bé tự

sắp xếp. Trong vấn đề hoàn thành bài tập về nhà,

60

Viên Viên cũng không khiến chúng tôi phải lo lắng,

cô bé luôn luôn rất tự giác. Nhưng sau một thời

gian, cô bé bắt đầu tỏ ra chán làm bài tập, phàn

nàn rằng một chữ mới tại sao phải viết những ba

dòng, và chữ mới của bài này hôm kia đã viết một

lần, hôm qua viết thêm một lần, hôm nay lại phải

viết thêm một lần nữa. Một hôm, khi cô bé lại tỏ ra

bực bội trong lúc làm bài tập, tôi liền quay sang

tìm hiểu nội dung bài tập ngày hôm đó của cô bé,

cảm thấy có một số thứ thực sự không cần phải viết,

hoặc là không cần phải viết nhiều như vậy. Ví dụ

chữ mới, cô giáo thường lấy “dòng” làm đơn vị để

giao bài cho học sinh, gần như không lấy “số chữ”

làm đơn vị để bố trí bài tập. Hơi một tí là hai

dòng, ba dòng, thậm chí năm dòng.

61

Tôi tin rằng một đứa trẻ nếu muốn ghi nhớ một chữ

thì cũng không cần phải viết nhiều lần như vậy. Và

thế là tôi liền bàn với Viên Viên, con đến lớp gặp

cô giáo và nói, liệu có thể căn cứ vào tình hình

của mình, tự mình quyết định một chữ nên viết mấy

lần thì viết, nếu như con không muốn nói, mẹ sẽ đến

gặp cô giáo để nói. Nghe thấy vậy Viên Viên liền

lắc đầu. Trực giác của cô bé mách bảo rằng, cô giáo

sẽ không đồng ý.

Hiện nay có người kêu gọi nên bố trí loại bài tập

cá tính hóa cho học sinh cấp một và cấp hai, nhưng

gần như không có giáo viên nào làm như vậy. Không

chỉ vì như thế sẽ khá rắc rối, mà còn vì rất nhiều

người cho rằng không nên làm như vậy. Nếu học sinh

nào dám nói với giáo viên rằng em đã nắm hết được

62

các nội dung này, có thể viết ít đi một chút. Chắc

chắn giáo viên sẽ nói, mọi người học cùng một lớp,

tại sao em lại được làm ít bài tập - học tập là khổ

dịch chứ không phải là phúc lợi, viết ít tức là

“được hời” rồi - quan niệm rác rưởi này đã bị rót

vào đầu con trẻ như vậy, đồng thời cũng ăn sâu vào

quan niệm của học sinh. Nếu quả thực có một giáo

viên nào đó đồng ý cho một học sinh nào đó viết ít

đi, các học sinh khác cũng sẽ đứng lên phản đối,

tại sao lại chiếu cố cho bạn ấy.

Tôi hiểu được nỗi khó xử của Viên Viên, cũng nghĩ

rằng như thế thực sự phi thực tế. Đây không phải là

vấn đề của một môn học, thực hiện sẽ vô cùng khó

khăn, rất bất tiện. Tôi nghĩ một lát, rồi hỏi Viên

Viên, có phải những chữ này con đều nhận biết được

63

hết rồi, cũng viết được hết rồi không, cảm thấy

không cần phải viết nhiều lần như vậy đúng không?

Cô bé trả lời vâng. Tôi nói: “Thế thì con đừng nhìn

sách nữa, mẹ sẽ đọc cho con viết. Chỉ cần viết

đúng, viết một lần là được, nếu viết không đúng,

thì viết ba lần, còn lại mẹ sẽ viết thay cho con,

như thế có được không?”.

Thấy tôi nói như vậy, Viên Viên liền nhìn tôi bằng

ánh mắt phức tạp, vừa tỏ ra bất ngờ vừa có vẻ nghi

ngờ, cô bé không tin lời tôi nói lắm. Trái tim nhỏ

bé của cô bé chắc chắn đang do dự, làm như thế có

đúng không, như thế có phải là làm điều giả dối

không?

Tôi hiểu được ánh mắt của con gái, liền nói một

cách khẳng định và bình thản: “Như thế không sao

64

hết, học bài mục đích là để nắm được bài, cô giáo

bắt viết nhiều lần như vậy không phải là để các con

nắm được bài đó sao, chỉ cần con nắm được rồi, thì

không phải viết nhiều như vậy nữa, con bảo thế có

đúng không?”. Viên Viên cảm thấy tôi nói có lý,

nhưng cô bé vẫn lo lắng, nói: “Nếu như cô giáo phát

hiện ra là mẹ viết, cô sẽ phê bình con”. Tôi nói:

“Mẹ sẽ cố gắng viết theo chữ của con, gần như là có

thể viết được giống con, chắc là cô giáo sẽ không

phát hiện ra đâu. Hay là hôm nay chúng ta thử

xem?”.

Viên Viên vừa hào hứng lại vừa hơi ngại ngùng gật

gật đầu.

Bài tập môn ngữ văn ngày hôm đó tổng cộng phải

viết tám chữ mới, mỗi chữ mới viết hai dòng. Trong

65

mấy chữ mới này chỉ có một chữ mới Viên Viên không

biết viết, cô bé liền viết chữ này ba lần, những

chữ còn lại đều chỉ viết một lần. Lượng bài tập ban

đầu là một trăm sáu mươi chữ, giờ biến thành mười

một chữ - nhẹ nhàng hơn biết bao. Tôi phát hiện ra

rằng, khi viết mười một chữ này, Viên Viên viết rất

cẩn thận, đặc biệt là chữ mà cô bé không biết viết

đó, chăm chú viết ba lần. Tôi tin rằng với sự

nghiêm túc, chăm chú như vậy, ba lần là đủ cho cô

bé ghi nhớ cách viết của chữ này. Còn lại đều do

tôi dựa theo nét chữ của Viên Viên và viết thật cẩn

thận, cố gắng không để cô giáo phát hiện ra điều

gì bất thường.

Tôi phát hiện ra rằng, người lớn viết láu rất nhẹ

nhàng, viết một lúc là được một đoạn dài. Nếu viết

66

từng nét từng nét một, cũng mất khá nhiều công sức.

Hơn nữa nếu chữ của bạn khá đẹp, nhưng lại muốn

viết xấu đi một chút, giống như chữ của trẻ con,

thật không dễ dàng chút nào.

Từ đó trở đi tôi thường xuyên làm bài tập hộ con.

Mỗi lần con viết phần nào, phần nào còn lại do tôi

viết, chuyện này nhất thiết phải do con tự quyết

định, tôi không bao giờ phán đoán thay cho Viên

Viên. Làm như vậy, một là có thể để con tự kiểm tra

mình, hai là để cô bé sẵn lòng ghi nhớ những gì

cần ghi nhớ, vì cô bé nắm được càng nhiều nội dung

trong bài học, thì bài tập phải làm càng ít.

Thời gian đầu bố Viên Viên cũng không đồng ý để

tôi làm như vậy, sợ tôi làm hộ bài tập cho con sẽ

làm hư con gái, khiến con hình thành nên tư tưởng ỷ

67

lại. Tôi nói không lo, với những gì mà tôi hiểu về

Viên Viên, chắc chắn cô bé sẽ không lấy những bài

tập mà mình chưa nắm vững ra cho tôi làm. Những nội

dung mà cô bé để tôi làm thay chắc chắn là phần mà

cô bé cho rằng mình không cần thiết phải viết. Con

trẻ có quan niệm thiện ác, và bản tính của con

người là hướng tới cái thiện né tránh cái ác. Một

đứa trẻ có trái tim trong sáng, có lòng tự trọng,

chắc chắn sẽ không thể lợi dụng ý tốt của người

khác để làm những điều giả dối.

Thực tế quả đúng là như vậy, kể từ khi tôi bắt đầu

làm bài tập thay cho Viên Viên, cô bé càng ngày

càng thoải mái trong chuyện làm bài tập. Tâm lý

thoải mái rồi, cô bé lại càng tự giác hơn. Tất cả

những bài tập đòi hỏi cô bé phải bỏ ra thêm một

68

chút thời gian là hoàn thành, thông thường cô bé sẽ

không nhờ tôi giúp. Cô bé không bao giờ vì nổi

tính lười mà bố trí “bài tập” cho tôi. Điểm này tôi

cảm nhận được trong quá trình giúp con. Chính vì

thế mặc dù tôi “giúp” con gái đến tận khi cô bé lên

lớp bảy, nhưng số lần giúp cũng không nhiều lắm.

Theo như tôi nhớ, ngoài giai đoạn đầu ra, sau này

gần như mỗi học kỳ trung bình chỉ giúp ba, bốn lần.

Tôi phát hiện ra rằng, làm bài tập hộ con không

những không xấu, mà còn có rất nhiều cái lợi.

Trước hết là không để bài tập làm khó con, không

để con trẻ cảm thấy đi học là một điều khổ sở, bảo

vệ niềm hứng thú đối với việc học cho con trẻ; thứ

hai là để cô bé biết rằng, học tập là chuyện cần

69

phải thực sự cầu thị nhất, vừa không phải là để gây

khó dễ cho mình, cũng không phải là để a dua theo

người khác, điều này khiến cô bé làm việc thực tế

hơn, cũng sẽ hiệu quả hơn; ngoài ra, để cho cô bé

được giải phóng khỏi bài tập, có nhiều thời gian

rỗi rãi hơn để làm những việc mà mình thích.

Viên Viên không hề bỏ bẵng chuyện đọc sách ngoài

giờ học, thời cấp hai còn bỏ ra rất nhiều thời gian

để chơi điện tử, viết trộm tiểu thuyết. Sau khi

vào cấp ba, mặc dù việc học rất bận, nhưng vẫn

không gián đoạn việc đọc sách ngoài, thậm chí còn

đọc cả tiểu thuyết phiên bản tiếng Anh, đọc truyện

tranh - những việc này đều chiếm không ít thời gian

của cô bé, nhưng cô bé vẫn hoàn thành được bài tập

các môn học một cách bình thường, thành tích học

70

tập cũng không tồi. Có người thắc mắc, làm sao cô

bé lại có nhiều thời gian như thế? Tôi nghĩ, điều

này có liên quan với việc ngay từ nhỏ cô bé đã nắm

bắt được cách nhìn nhận việc nào là quan trọng,

việc nào không quan trọng, biết dựa vào tình hình

thực tế của mình để điều chỉnh kế hoạch học tập. Và

việc đọc sách ngoài nhiều lại đem lại sự tiến bộ

về mặt kiến thức và trí tuệ cho cô bé, khiến lực

học của cô bé ngày càng tốt hơn, học càng thoải

mái, hiệu quả hơn. Tóm lại, cô bé luôn điều hòa rất

tốt hai công việc tự học và hoàn thành bài tập cô

giáo giao, bước vào một vòng tuần hoàn tốt. Đây là

điều hạnh phúc hơn nhiều so với những đứa trẻ bị

bài tập làm hỏng khẩu vị học, bài tập chỉ nửa tiếng

đồng hồ là làm xong nhưng lại kéo dài đến hai

71

tiếng đồng hồ.

Ở đây, tôi muốn nhắc nhở các bậc phụ huynh rằng,

khi con trẻ còn đang ở trong giai đoạn học tiểu

học, cấp hai, cấp ba, đặc biệt là giai đoạn tiểu

học, nhất thiết phải chú ý để con trẻ có được thời

gian hoạt động tự do, không nên để những việc như

làm bài tập, học đàn, học thêm… chiếm hết quỹ thời

gian của trẻ. Hàng ngày, cần phải cho trẻ có thời

gian tự do, để chúng có thể tự mình sắp xếp. Nhà

giáo dục người Liên Xô Vasyl Olexandrovych

Sukhomlynsky cho rằng, giống như không khí là cái

không thể thiếu đối với sức khỏe, đối với học sinh,

thời gian tự do là yếu tố không thể thiếu. Chỉ khi

không để học sinh dành toàn bộ thời gian cho việc

học tập, để lại rất nhiều thời gian có thể tự do

72

chi phối, học sinh này mới có thể học tập một cách

thuận lợi. Thời gian của học sinh bị các loại bài

tập chiếm càng nhiều, thời gian để trẻ có thể suy

nghĩ về những vấn đề có liên quan trực tiếp với

việc học sẽ càng ít, vậy thì khả năng gánh nặng quá

lớn, tụt hậu trong việc học của trẻ sẽ càng

lớn(1).

_______________

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Khoa

học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng 6-1984,

tr.69.Ở đây cần nhắc nhở rằng, “thời gian tự do”

tuyệt đối không thể dùng để xem ti vi, ti vi là một

sự trói buộc khác, đối với con trẻ thực sự là một

cách tiêu khiển xấu. Thời gian này có thể để trẻ

73

đọc sách, tìm bạn để chơi, hoặc chạy bộ, chơi bóng,

chơi cờ cùng bố mẹ. Bất kỳ hoạt động nào có lợi

cho sự phát triển về thể chất hoặc tâm lý của trẻ

đều tốt.

Làm bài tập hộ con là một hành động không bình

thường, chắc chắn sẽ có rất nhiều bậc phụ huynh tỏ

ra lo lắng như bố của Viên Viên.

Thực ra điều này phản ánh người lớn có sự ngộ nhận

về mặt nhận thức đối với con trẻ. Họ không tin

rằng bản tính của con trẻ là hướng thiện, tư duy

của họ có một tiền đề sai lầm, cho rằng con trẻ

không có khả năng tự kiểm soát, nếu tách khỏi sự

giám sát của người lớn, cho trẻ thoải mái tự do,

con trẻ sẽ hoàn toàn mất kiểm soát, sẽ sa đọa. Còn

có bậc phụ huynh nói, con tôi không giống như con

74

chị, con tôi rất láu cá, nếu như làm bài tập hộ nó

một lần, từ sau không biết nó sẽ lấy ra bao cái cớ

để nhờ tôi viết hộ.

Nếu quả thật con bạn thể hiện ra như vậy, thì vấn

đề không bắt nguồn từ việc bạn làm bài tập hộ con,

cũng không phải là bản tính của trẻ, mà là trong

thời gian dài trước đó, bố mẹ sống với con và để

xảy ra một số vấn đề gì đó. Vấn đề của mỗi gia đình

không giống nhau, nhưng tính chất khác nhau không

nhiều, chắc chắn đều do phụ huynh thao tác không

đúng, làm tổn hại đến lòng tự trọng và sự tự tin

của trẻ, thường xuyên tạo ra những chuyện khiến trẻ

cảm thấy có lỗi, khiến trẻ không học được cách tự

tôn trọng mình, nên trẻ mới càng ngày càng giống

một kẻ lưu manh, hàng ngày chỉ để tâm đến những

75

việc xấu.

Một đứa trẻ từ đầu đến cuối luôn luôn được tôn

trọng, chắc chắn phải là một người biết tự tôn tự

yêu mình, chắc chắn trẻ sẽ không thể lợi dụng lòng

tốt của bố mẹ để làm bất kỳ việc gì khiến chúng cảm

thấy xấu hổ.

Giáo dục nằm trong từng chi tiết nhỏ. Chuyện làm

hộ con bài tập chính là một trong hàng triệu chi

tiết nhỏ xảy ra trong quá trình bố mẹ sống chung

với con, nếu xử lý không khéo trong từng chi tiết,

kết quả có thể sẽ hoàn toàn ngược lại. Trình độ xử

lý chi tiết được quyết định bởi phương châm giáo

dục của bố mẹ.

Có một vị phụ huynh, con anh đã học lớp bốn, bình

thường luôn không thích làm bài tập, một mặt phụ

76

huynh cảm thấy cô giáo giao quá nhiều bài tập, mặt

khác lại luôn sợ con học không chắc, ngày ngày kiểm

tra gắt gao bài tập của con. Tôi kể cho anh nghe

chuyện làm bài tập hộ con, về nhà anh cũng làm

theo.

Con anh không thích nhất là môn tiếng Anh, anh

liền chuẩn bị giúp con môn học này. Anh nói với con

rằng, những từ mới tiếng Anh này không cần phải

viết mười lần theo yêu cầu của cô giáo, những từ

nào con biết viết, chỉ viết một lần, từ nào không

biết thì viết ba lần. Thế là con anh liền viết ba

lần những từ chưa biết viết, những từ còn lại chỉ

viết một lần. Vì thế con trẻ rất phấn khởi.

Một lát sau, anh lại đến thử tài con, muốn xem xem

những từ vừa nãy chưa biết viết, viết ba lần đã

77

nhớ được chưa. Kết quả, vẫn có hai từ con không

viết được. Anh có phần bực, nói vừa mới viết xong

tại sao lại quên nhanh như vậy, và thế là liền bắt

con viết hai từ này mỗi từ mười lần. Con trẻ có vẻ

không vui, nói không phải bố bảo chỉ cần viết ba

lần đó sao, tại sao lại biến thành mười lần. Con

trẻ không thắng nổi người lớn, đành phải hậm hực

viết mười lần.

Một lát sau, phụ huynh lại đến kiểm tra, từ mới

vừa viết xong con lại viết sai. Anh rất tức giận,

không kìm chế được nữa liền vặn hỏi con, hai từ mới

này con đã viết mười mấy lần rồi, tại sao vẫn chưa

nhớ được? Mỗi từ viết thêm hai mươi lần nữa!

Lúc này tâm lý con trẻ đã chống đối. Anh không

thèm quan tâm đến suy nghĩ của con, nghĩ nó đã viết

78

hơn hai mươi lần, kiểu gì cũng phải nhớ được. Một

điều khiến anh không thể ngờ được là, một lát sau

đến kiểm tra, con anh vẫn không viết được. Anh vô

cùng giận dữ, cảm thấy không thể lý giải, trong lúc

máu nóng bốc lên đầu liền yêu cầu cậu con mỗi chữ

viết năm mươi lần, nói không tin là nó không nhớ

được.

Con trẻ không chịu nghe, như thế tính ra, lượng

bài tập còn lớn hơn so với lượng bài tập ban đầu

mỗi từ viết mười lần. Vì thế mà hai bố con cãi nhau

một hồi. Đến nước này, việc làm bài tập hộ con còn

tệ hơn là không làm.

Sau khi chuyện đã xảy ra anh liền kêu ca với tôi

rằng, phương pháp của chị không thích hợp với con

tôi. Con tôi không hiểu biết như con chị, con chị

79

hiểu được tấm lòng của bố mẹ, con tôi không làm

được điều đó.

Có thật là con trẻ không giống nhau hay không?

Không phải!

Tôi thẳng thắn nói với anh rằng, chuyện này không

thể trách riêng con trẻ được. Thực ra, trước hết là

anh không tạo dựng được lòng tin đối với cách làm

này. Ngay từ lúc đầu anh đã thiếu thành ý, anh chỉ

muốn dùng phương pháp này để thử thái độ của con

thì đúng hơn là anh muốn giúp con. Thử xem con mình

có được như con người khác không, phụ huynh vừa

thay đổi phương pháp là trẻ sẽ theo kịp ngay. Chính

vì thế sau khi anh giúp con hoàn thành bài tập,

liền muốn kiểm tra xem con đã nhớ được hay chưa.

Đồng thời, trong tiềm thức, anh coi việc mình làm

80

bài tập hộ con là một ân huệ đối với trẻ, yêu cầu

con phải dùng một kết quả khiến người khác phải hài

lòng để báo đáp mình ngay lập tức, con đã phụ lòng

mong mỏi của anh, không ghi nhớ, anh liền tức

giận, tiếp sau đó lại sử dụng thủ đoạn trừng phạt,

bắt con viết hết lần này đến lần khác. Ý nguyện làm

bài tập hộ con ban đầu của anh là để con thoát

khỏi nỗi khổ của bài tập bất hợp lý, nhưng cuối

cùng lại biến bài tập thành một “cực hình”. Như

thế, hành vi của anh trước sau đã mâu thuẫn với

nhau, con bị anh thao túng không biết đâu mà lần.

Cậu bé không những càng thấy chán học, mà còn phẫn

uất trước hành vi của phụ huynh. Cậu bé càng không

thích học, càng không chịu nghe lời bố mẹ.

Vị phụ huynh này trong thời gian ngắn rất khó chấp

81

nhận lời phân tích và phê bình của tôi đối với

anh, vẫn khăng khăng nói, con tôi không giống như

con chị, con chị chăm chỉ, thích hợp với phương

pháp này; thằng con tôi không chịu để tâm, không

thích hợp với phương pháp này.

Tôi nói, đúng là con anh không giống con tôi.

Trong thời gian dài vừa qua, con anh đã phải giãy

giụa khổ sở dưới sự áp bức của bài tập và sự giám

sát của bố mẹ, cậu bé đã quen với việc đối lập với

bài tập, đối lập với bố mẹ. Hiện giờ đột nhiên bố

mẹ thay đổi cách làm, nếu không làm tốt công tác tư

tưởng, chắc chắn con trẻ sẽ có phần không quen,

thiếu lòng tin vào việc học, cũng không dám chắc là

học một lát sẽ nắm được ngay. Anh buộc phải có

lòng kiên nhẫn để khắc phục tâm lý cho trẻ, đợi trẻ

82

dần dần thay đổi.

Vị phụ huynh này vẫn nói với giọng rất bực bội

rằng, nhưng sao thằng con tôi lại ngu như vậy, tại

sao viết nhiều lần như thế mà vẫn không nhớ? Tôi

thấy nó vẫn không chịu chuyên tâm trong việc học!

Tôi nói, một từ mới viết mấy chục lần vẫn không

nhớ, đây thực ra không liên quan gì đến việc con

trẻ ngu hay không, mà liên quan đến tinh thần của

trẻ. Cảm giác chán ghét sẽ chặn đứng mọi con đường

của trí nhớ. Rất nhiều đứa trẻ nhìn bề ngoài rất

thông minh lanh lợi, tại sao cứ vào lúc học lại đần

độn đến mức khó tin, nguyên nhân chính là nằm ở

đây. Nhìn từ bề ngoài, những đứa trẻ này thực sự

không chuyên tâm vào việc học, nhưng việc con trẻ

chuyên tâm hay không, không phải tự nhiên mà có.

83

“Chuyên tâm” cũng cần phải có một số nền tảng để

phát triển, cũng cần có một quá trình trưởng thành

và tích lũy. Kể cả là người lớn, muốn “chuyên tâm”

vào một cái gì đó, tiền đề cũng buộc phải là không

chán ghét, không bài xích cái đó. Làm sao một người

có thể vừa ghét một việc, lại vừa “chuyên tâm” với

nó được?

Tôi thấy vị phụ huynh này không lên tiếng nữa,

dường như đang suy nghĩ điều gì đó, liền tiếp tục

nói với anh, trước hết anh phải làm cho con trẻ

không chán ghét việc học, dần dần tạo dựng được

lòng tin và cảm hứng đối với việc học, sau đó mới

nói được đến chuyện chuyên tâm hay không chuyên

tâm. Con anh đã học lớp bốn, vấn đề chán học đã

được tích tụ rất lâu rồi, chính vì thế cải tạo cũng

84

sẽ là một quá trình tương đối dài, trẻ càng ở khối

lớp trên thì quá trình này càng dài. Bố mẹ nhất

thiết phải có lòng kiên trì, trẻ đã mất ba năm để

hình thành nên thói xấu, anh muốn dùng ba ngày để

thay đổi là điều không thể.

Tôi kiến nghị vị phụ huynh này nên thay đổi một

cách làm khác, chỉ đơn thuần là bắt tay từ việc

giảm bớt gánh nặng học hành cho trẻ, giúp đỡ chỉ

đơn thuần là giúp đỡ, không kèm theo bất kỳ điều

kiện gì khác; đừng vì bố mẹ đã giúp rồi, liền yêu

cầu con trẻ nhất thiết phải nắm được toàn bộ các từ

mới học trong ngày hôm đó. Cho phép con được tạm

thời không biết một số điều, cho phép con được mắc

lỗi trong bài tập. Là bố mẹ, nhất thiết phải hiểu

con. Đối với chuyện hai từ mới đó viết rồi mà vẫn

85

không tự viết ra được, thực ra lúc này trong lòng

con trẻ rất xấu hổ, rất tự ti. Bố mẹ phải thấu hiểu

suy nghĩ của con, nói với con rằng đừng sốt ruột,

không biết có thể viết thêm hai lần nữa, nếu vẫn

chưa nắm được, thì tạm thời để mặc nó đôi ngày rồi

tính sau, cứ từ từ. Sau đó thông qua những biểu

hiện và qua bài tập của trẻ tìm thấy những cái có

thể biểu dương, khẳng định trẻ, ví dụ khen ngợi trẻ

làm bài tập sạch sẽ hơn bình thường, nói tỉ lệ câu

làm đúng trong bài tập nhiều hơn bình thường, tóm

lại để trẻ luôn cảm nhận được niềm vui trong học

tập, như thế dần dần sẽ giúp trẻ bớt chán ghét việc

học.

Làm bài tập hộ con, không phải là bố mẹ giúp con

trẻ gian lận trong việc học; mà là dùng lí trí để

86

đối kháng với một số sai lầm trong giáo dục, bằng

phương pháp bất đắc dĩ, giúp con trẻ có được nhiều

thời gian tự do hơn, để trẻ sống vui vẻ hơn, đồng

thời dạy cho trẻ biết đối mặt một cách thực sự cầu

thị đối với việc học. Đó là một trong những biện

pháp hiệu quả nhất để bảo vệ niềm hứng thú trong

học tập của trẻ.

Chính vì thế trước hết trong lòng phụ huynh phải

hoàn toàn tiếp nhận chuyện này, sau đó mới làm. Nếu

trong lòng bạn thiếu thành ý, vẫn cảm thấy lăn

tăn, cảm thấy có lỗi, thì khi bạn làm bạn sẽ truyền

tải cho trẻ một tín hiệu không tốt, để trẻ cảm

thấy đây là điều có tội. Chắc chắn bạn không thể

giấu được sự băn khoăn của bạn trước mặt con trẻ,

trẻ em nhanh nhạy hơn cả rada, qua ánh mắt, giọng

87

nói của bạn có thể nắm bắt được mọi thái độ chân

thực của bạn.

Hồi học tiểu học, Viên Viên về nhà kể cho tôi nghe

một chuyện rất buồn cười.

Có một bạn gái phát hiện ra vở viết môn Ngữ văn

của một bạn trong lớp mỗi dòng chỉ có tám chữ, còn

vở của mình một dòng có mười chữ, liền về nhà than

thở rằng, mẹ của các bạn khác biết cách mua vở, sao

lúc mua mẹ không để ý xem mỗi dòng có mấy chữ. Mẹ

cô bé nói mẹ biết chứ, lúc mua người bán hàng còn

hỏi mua loại vở một dòng có tám chữ hay mười chữ,

mẹ liền mua cuốn một dòng có mười chữ, không phải

là để con viết thêm hai chữ càng nhớ lâu đó sao.

Viết thêm hai chữ, bố mẹ cho rằng như thế là có

lợi, con trẻ lại nghĩ là bị thiệt. Viên Viên nói có

88

bạn đã phản ánh với cô giáo vấn đề này, yêu cầu

những bạn viết loại vở bài tập một dòng tám chữ

cũng phải viết theo số lượng mỗi chữ mười lần,

nhưng cô giáo cảm thấy như thế có hai chữ phải viết

xuống dòng dưới, các dòng sẽ rất lộn xộn, không

thẳng hàng thẳng lối, vì thế vẫn viết theo số dòng.

Rất nhiều bạn trong lớp Viên Viên vì thế mà phải

mất rất nhiều công sức để tìm loại vở một dòng có

tám chữ - con trẻ bị ép đến mức phải dành nhiều

công sức cho những chuyện như thế này.

Ba nghìn năm về trước, Khổng Tử đã đưa ra chủ

trương “dạy học theo năng khiếu”. Gần như tất cả

các nhà giáo dục vĩ đại của Trung Quốc và nước

ngoài đều đưa ra chủ trương căn cứ vào từng trường

hợp, dạy học theo nhiều phương pháp khác nhau.

89

Nhưng trong các hoạt động giáo dục thực tế trong

nhà trường, đặc biệt là trong trường tiểu học, cấp

hai, cấp ba, rất ít khi thấy thầy cô giáo nào không

áp dụng phương pháp đồng loạt trong vấn đề bài

tập. Phương pháp đồng loạt này tương đối đơn giản,

không mất nhiều thời giờ, nhưng các em buộc phải

đau khổ tiếp nhận do bị cùng một khuôn mẫu tạo ra.

Đây là một vấn đề rất lớn trong giáo dục tiểu học,

cấp hai, cấp ba của Trung Quốc hiện nay, nhưng

nhiều năm qua lại vẫn đường hoàng tồn tại, rất ít

giáo viên hoặc phụ huynh quan tâm đến sự bất cập

của nó.

Chúng ta không thể yêu cầu xã hội tạo cho mỗi học

sinh một phương pháp giáo dục hoàn mĩ; nhưng với tư

cách là phụ huynh, chúng ta phải có trách nhiệm

90

tạo cho con em mình một môi trường giáo dục tốt

nhất. Nếu các bậc phụ huynh có cách nào để con trẻ

được giải phóng khỏi gánh nặng bài tập nặng nề,

đương nhiên là sẽ tốt hơn. Ví dụ thông qua sự cố

gắng của mình, thúc đẩy nhà trường tiến hành cải

cách giáo dục; hoặc thông qua một sự ảnh hưởng nào

đó, thúc đẩy giải quyết các chính sách. Nếu không

làm những điều này, làm bài tập hộ con cũng là một

cách đem lại hiệu quả rất rõ rệt.

Nhìn từ bề ngoài, “làm bài tập hộ con” là một một

biện pháp bất đắc dĩ, thực ra quan trọng hơn là một

ý thức giáo dục, một lối tư duy. Tức là trong việc

học của con trẻ, bố mẹ nên áp dụng thái độ thực sự

cầu thị, giúp con trẻ khắc phục một số khó khăn.

Mỗi em học sinh sống trong một mái trường khác

91

nhau, gặp các giáo viên khác nhau, sẽ có những khó

khăn khác nhau. Không có phương pháp nào là thích

hợp chung cho tất cả các em, nhưng nhất định phải

có một số phương pháp có hiệu quả. Chỉ cần bạn giúp

trẻ một cách thực sự cầu thị, tự nhiên sẽ nảy ra

rất nhiều biện pháp tốt

Điều cuối cùng mà tôi muốn nhắc nhở các bậc phụ

huynh là, cho dù dùng biện pháp gì, bạn đều phải

chú ý, không nên biến lợn lành thành lợn què, đừng

vì sự bất cẩn của mình mà gây rắc rối cho trẻ. Ví

dụ làm bài tập hộ con bị cô giáo phát hiện, khiến

cô giáo phản cảm, nhìn trẻ bằng một con mắt khác,

như thế thực sự là lợi bất cập hại.

Lưu ý đặc biệt

Mỗi lần con viết phần nào, phần nào còn lại do tôi

92

viết, chuyện này nhất thiết phải do con tự quyết

định, tôi không bao giờ phán đoán thay cho Viên

Viên.

Con trẻ có quan niệm thiện ác, và bản tính của con

người là hướng tới cái thiện né tránh cái ác. Một

đứa trẻ có trái tim trong sáng, có lòng tự trọng,

chắc chắn sẽ không thể lợi dụng ý tốt của người

khác để làm những điều giả dối.

Khi con trẻ còn đang trong giai đoạn học tiểu học,

cấp hai, cấp ba, đặc biệt là giai đoạn tiểu học,

nhất thiết phải chú ý để con trẻ có được thời gian

hoạt động tự do, không nên để những việc như làm

bài tập, học đàn, học thêm… chiếm hết quỹ thời gian

của trẻ. Hàng ngày, cần phải cho trẻ có thời gian

tự do, để chúng có thể tự mình sắp xếp.

93

Một từ mới viết mấy chục lần vẫn không nhớ, đây

thực ra không có liên quan gì đến việc con trẻ ngu

hay không, mà liên quan đến tinh thần của trẻ. Cảm

giác chán ghét sẽ chặn đứng mọi con đường của trí

nhớ. Rất nhiều đứa trẻ nhìn bề ngoài rất thông minh

lanh lợi, tại sao cứ vào lúc học lại đần độn đến

mức khó tin, nguyên nhân chính là nằm ở đây.

Con trẻ có chuyên tâm hay không, không phải tự

nhiên mà có. “Chuyên tâm” cũng cần phải có một số

nền tảng để phát triển, cũng cần có một quá trình

trưởng thành và tích lũy. Kể cả là người lớn, muốn

“chuyên tâm” vào một cái gì đó, tiền đề cũng buộc

phải là không chán ghét, không bài xích cái đó. Làm

sao một người có thể vừa ghét một việc, lại vừa

“chuyên tâm” với nó được?

94

Không làm “bài tập bạo lực”

Con người có thể khiến mình thích nghi với sự nô

dịch, nhưng anh ta phải dựa vào việc giảm đi nhân

tố trí tuệ và tố chất đạo đức để thích ứng; bản

thân con người có thể thích ứng với các yếu tố văn

hóa tràn đầy sự không tin tưởng và đối địch nhưng

phản ứng của anh ta trước sự thích ứng này là trở

nên mềm yếu và thiếu tính sáng tạo; bản thân con

người có thể thích nghi với môi trường ức chế,

nhưng trong quá trình thích nghi này, con người sẽ

mắc bệnh thần kinh.

Đương nhiên trẻ em cũng có thể thích ứng với bài

tập bạo lực, nhưng trong bài tập bạo lực bao hàm sự

nô dịch, đối địch, ức chế, chúng sẽ phá hoại một

cách toàn diện nhân cách và ý chí của con trẻ.

95

Bị phạt làm bài tập là chuyện rất nhiều người gặp

phải khi còn đang đi học, đặc biệt là trong giai

đoạn tiểu học.

Khi Viên Viên học lớp bốn, một hôm cô giáo dạy

toán bất ngờ đưa ra một bài kiểm tra nhỏ trong giờ

học, yêu cầu học sinh chép lại một định lý mà cô

vừa giảng hai ngày trước. Định lý đó dài khoảng hai

mươi, ba mươi chữ, cô giáo không giao cho học sinh

về học thuộc từ trước, vào giờ học kiểm tra đột

xuất, lại yêu cầu không được sai một chữ, chỉ cần

có một chữ không khớp với nguyên văn, thì sẽ phạt

chép lại mười lần định lý ngay trong tối hôm đó.

Kết quả cả lớp đều bị đánh bại, người nào cũng có

chỗ sai hoặc ít hoặc nhiều, chính vì thế bài tập

môn toán của ngày hôm đó, ngoài những nội dung

96

thông thường, còn có thêm phần chép lại định lý này

mười lần.

Tối hôm đó về đến nhà, lúc làm bài tập, Viên Viên

đã kể cho tôi nghe chuyện này, cô bé tỏ ra rất rầu

rĩ trước việc chép lại mười lần định lý.

Tôi xem lại nội dung cô bé viết trong bài kiểm

tra, đối chiếu với định lý trong sách, chỉ có mấy

chữ không khớp với nguyên văn, về cơ bản không có

gì sai khác nhiều, và cũng có thể nhận ra rằng Viên

Viên đã nắm được định lý này. Tôi nghĩ, cô giáo

dạy toán có cần thiết phải phạt học sinh như vậy

hay không? Trong sách không đưa ra yêu cầu phải học

thuộc định lý này, chắc chắn đội ngũ những người

biên soạn cũng có suy nghĩ, đối với học sinh lớp

bốn, quan trọng là hiểu, biết ứng dụng mới là mục

97

đích của họ.

Học máy móc có rất nhiều điểm bất lợi, nói nó gây

tổn hại cho trí tuệ và việc học của học sinh cũng

không có gì là quá. Nhà giáo dục người Liên Xô

Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky đã khiển trách rất

nhiều về hành vi giáo viên yêu cầu học sinh phải

học một cách máy móc, ông nói: “Hoạt động lao động

trí óc dị dạng đó của học sinh, không ngừng phải

học thuộc, thuộc một cách máy móc, sẽ gây ra sự

lười nhác trong tư duy. Học sinh chỉ biết học vẹt,

học một cách máy móc có thể ghi nhớ rất nhiều điều,

nhưng đến khi yêu cầu anh ta phải tìm ra một

nguyên lý cơ bản trong những điều mà anh ta ghi

nhớ, mọi thứ trong đầu óc anh ta đều rối lên như

một mớ bòng bong, đến nỗi anh ta buộc phải bó tay

98

trước một bài tập trí tuệ cơ bản. Nếu học sinh

không biết lựa chọn những thứ cần thiết nhất để ghi

nhớ, thì anh ta cũng sẽ không biết cách tư

duy”(1).

_______________

(1) Vasyl Olexandrovych Sukhomlynsky, Lời kiến

nghị với các nhà giáo, Đỗ Điện Khôn dịch, NXB Khoa

học giáo dục, tái bản lần thứ nhất tháng 6-1984,

tr.200.Kể cả phải học thuộc, học thuộc rồi viết

một lần không tốt hay sao, tại sao cứ phải viết

mười lần? Viết ra mười lần, sẽ phải mất bao nhiêu

thời gian, quãng thời gian này dùng để làm việc

khác không tốt hơn hay sao. Chúng ta thường nói với

con trẻ rằng phải biết quý trọng thời gian, nhưng

bỏ ra một, hai tiếng đồng hồ để viết loại bài tập

99

vô nghĩa này, không phải cũng là đang lãng phí thời

gian đó sao?

Điều quan trọng nhất là, cần phải bảo vệ niềm hứng

thú đối với học tập cho trẻ, tất cả những chuyện

không vui vẻ liên quan đến việc học đều phải cố

gắng tránh. Chính vì thế tôi nghĩ, nếu bài tập này

đã có ý “xử phạt”, thì không thể viết, không thể để

chuyện này khiến cô bé phản cảm với bài tập.

Tôi hỏi Viên Viên hiện tại đã thuộc định lý này

chưa, cô bé nói con thuộc rồi. Tôi bảo con gái viết

một lần vào vở bài tập, quả nhiên không sai một

chữ. Tôi cười nói với Viên Viên rằng, con đã thuộc

rồi, không sai một chữ, viết một lần là được rồi.

Ok, bài tập này con đã hoàn thành.

Nghe thấy vậy Viên Viên rất mừng, nhưng lập tức

100

lại rầu rĩ nói không được, cô giáo yêu cầu viết

mười lần, viết không đủ không được. Tôi nói, vì cô

giáo nghĩ rằng các con chưa thuộc, mới yêu cầu các

con viết mười lần; bây giờ con thuộc rồi, không cần

phải viết mười lần nữa.

Viên Viên có phần lo lắng, nói: Chắc chắn các bạn

trong lớp đều viết mười lần, nếu như con không

viết, thì cô giáo sẽ nói con. Tôi thấy trong tiềm

thức, Viên Viên đã coi việc làm bài tập này là vì

cô giáo, đây là một suy nghĩ tồi tệ biết bao.

Tôi nói: Không sao, tại sao tất cả mọi người đều

phải viết mười lần. Hiện giờ con viết một lần đã

không sai một chữ nào rồi, thì không cần phải viết

mười lần nữa. Học bài mục đích là để hiểu bài, nếu

đã đạt được mục đích này, tại sao còn phải lãng phí

101

thời gian? Tôi kéo Viên Viên từ chỗ làm bài tập là

“vì cô giáo” về với làm bài tập là để “hiểu bài”,

là để bồi dưỡng thái độ thực sự cầu thị của cô bé

đối với việc học.

Viên Viên vẫn rất lo lắng, sợ ngày mai cô giáo

nhìn thấy cô bé chỉ viết một lần, sẽ mắng cô bé.

Tôi và cô bé đã đặt ra mọi giả thiết, nếu không

viết mười lần, ngày mai có thể cô giáo sẽ bực mình,

phê bình vài câu vẫn còn là chuyện nhỏ, có thể còn

bị phạt đứng góc lớp, cũng có thể sẽ mời phụ huynh

đến trường. Tôi khích lệ Viên Viên nói, ngày mai

nếu cô giáo hỏi tại sao chỉ viết một lần, con nói

với cô rằng mẹ em không cho em viết nhiều lần như

vậy, đổ trách nhiệm lên mẹ. Nếu cô giáo phê bình,

con cứ ngoan ngoãn lắng nghe, không nói gì cả; nếu

102

cô bắt đứng phạt, thì con đứng; nếu cô giáo yêu cầu

mời phụ huynh đến, con hãy gọi điện thoại cho mẹ,

mẹ sẽ đến nói chuyện, giải thích cho cô. Cho dù thế

nào, con cũng không cần phải quá bận tâm, bởi vì

con không làm sai điều gì cả. Nghe tôi nói như vậy,

mặc dù vẫn còn băn khoăn, nhưng vì không tìm được

cách nào tốt hơn, Viên Viên đã đồng ý.

Trong hai sự lựa chọn để con trẻ phải hoàn thành

bài tập một cách khổ sở và bị cô giáo phê bình, tôi

thà chọn cách lựa chọn thứ hai. Trong thực tế tôi

đã gặp nhiều bậc phụ huynh, rõ ràng họ biết có một

số giáo viên bố trí bài tập bạo lực, nhưng lại vừa

trách móc giáo viên, vừa không ngừng đốc thúc con

trẻ mau làm bài tập, sợ con trẻ viết không xong

ngày mai sẽ bị cô giáo phê bình. Làm như vậy thực

103

ra là đảo lộn giá trị quan của con trẻ, coi “đừng

để cô giáo phê bình” là sự lựa chọn hàng đầu, coi

sự trải nghiệm cá nhân và tinh thần thực sự cầu thị

của con trẻ là sự lựa chọn thứ hai.

Giữ thể diện cho trẻ, để trẻ không bị cô giáo phê

bình trước mặt bạn bè trong lớp - đây đương nhiên

là điều quan trọng, nhưng điều này đã phá hoại tính

mục đích của bản thân bài tập, để con trẻ dần dần

trở nên giả dối trong học tập, mất đi niềm hứng thú

trong học tập, lại còn dạy con trẻ cách biết lấy

lòng quyền uy. Làm như vậy thực ra sẽ tổn thất

nhiều hơn.

Đương nhiên trong lòng tôi rất không mong muốn con

gái bị cô giáo phê bình, nhưng thực sự không nghĩ

ra được cách nào hay hơn. Không phải là tôi không

104

thể viết thay cho con, nhưng bài tập này ngày hôm

nay không giống như những bài tập bình thường mà

tôi viết hộ Viên Viên, bài tập ngày hôm nay mang

tính trừng phạt rõ rệt, tôi không muốn viết. Tôi

muốn để Viên Viên biết rằng, không thể lấy bài tập

ra để trừng phạt, phải nói “không” với loại bài tập

này.

Viên Viên vẫn tỏ ra chưa yên tâm, nhưng thấy tôi

rất bình tĩnh, cô bé cũng tin tưởng vào mẹ, chỉ

viết một lần. Lúc này nghĩ đến việc lớp con gái có

bao nhiêu bạn nhỏ, bàn tay nhỏ nhắn cầm bút, phải

viết định lý đó hết lần này đến lần khác, trong

lòng tôi thấy đau nhói. Hai, ba trăm chữ, đối với

người lớn không có nghĩa lý gì, nhưng những đứa trẻ

mới học lớp bốn này, viết ra mười lần với một tâm

105

trạng sợ hãi và chán ghét, chắc chắn định lý này

cũng sẽ không thể ăn sâu vào đầu óc chúng.

Hôm sau tôi ở cơ quan một ngày, không nhận được

điện thoại của cô giáo gọi đến, tưởng rằng không

còn chuyện gì nữa. Kết quả tối đến vừa về đến nhà,

vừa nhìn thấy tôi Viên Viên đã chực khóc, nói hôm

nay vừa vào giờ toán, câu đầu tiên mà cô giáo nói

là “Hôm qua ai chưa viết đủ mười lần định lý đó thì

đứng dậy!”. Không cho cô bé cơ hội giải thích nào.

Viên Viên và bảy, tám bạn khác đứng dậy, cô giáo

không những phạt các em đứng một tiết học, mà còn

yêu cầu mấy em này ngay tối hôm đó về nhà viết một

lần toàn bộ các định lý trong cả cuốn sách toán,

đồng thời nói nếu như không viết đủ, ngày mai sẽ

phải viết hai lần, nếu vẫn chưa đủ thì phải viết

106

bốn lần.

Viên Viên nói với vẻ trách móc, thà hôm qua viết

mười lần còn hơn, hôm nay đỡ phải viết nhiều lần

như vậy.

Tôi lật sách con gái ra xem, sau đó gấp sách lại

rồi đặt lên bàn, nói với cô bé bằng giọng rất thoải

mái, bài tập này con không cần phải viết, một chữ

cũng không phải viết. Viên Viên sửng sốt trợn tròn

mắt nhìn tôi.

Tôi nói: Con xem, vừa mới vào đầu năm học, môn

toán mới học được một ít nội dung như thế này, định

lý này con đã học thuộc và viết được rồi, không

cần phải viết nữa; nội dung phía sau thì chưa học,

viết một lần để làm gì? Không cần phải đi làm những

việc vô nghĩa.

107

Viên Viên nói không được, nếu như hôm nay không

viết, ngày mai sẽ phải viết hai lần. Lúc nói ra câu

này, ánh mắt cô bé lộ rõ vẻ lo lắng, bài tập môn

toán trong mắt con trẻ đã trở nên đáng sợ như vậy.

Đây là điều mà tôi lo lắng nhất.

Làm thế nào để bảo vệ được tình cảm của con gái

đối với môn học này, để khi nghĩ đến môn toán cô bé

sẽ có thiện cảm, chứ không phải chỉ nghĩ đến cô

giáo dạy toán và bài tập trừng phạt? Giá trị quan

của con trẻ chưa chín chắn, trong thâm tâm chúng

đều sùng bái thầy cô giáo, nếu tôi chỉ dạy con

không nghe lời cô giáo, có thể trong lòng cô bé sẽ

cảm thấy hơi có tội. Chính vì thế tôi nghĩ xem nên

làm thế nào để cô bé thực sự hiểu ra vấn đề, nhận

thức đúng đắn chuyện này, giảm đến mức thấp nhất

108

những tổn thương do chuyện này gây ra.

Tôi nghĩ đến việc bình thường Viên Viên thích ăn

nhất là bánh quy, liền dùng thứ cô bé thích nhất

này để hỏi: Con thích ăn bánh quy đúng không, con

cảm thấy mỗi ngày ăn mấy chiếc thì được? Viên Viên

rất kinh ngạc vì tự nhiên tôi lại nói đến chuyện ăn

bánh quy, nhưng vẫn trả lời: Năm chiếc ạ.

Tôi nói: “Mỗi ngày ít nhất ăn mười chiếc có được

không?”. Bình thường tôi có hạn chế lượng bánh quy

mà cô bé ăn, trung bình mỗi ngày cô bé chỉ ăn hai,

ba chiếc. Tôi nói như vậy khiến cô bé càng ngạc

nhiên hơn, trả lời một cách vừa hào hứng vừa có

phần ngại ngùng, nhiều quá ạ, ăn bảy chiếc - cô bé

lấy con số giữa, chắc chắn là muốn được ăn thêm mấy

chiếc.

109

Tôi nghiêm túc nói, không, nếu con không ăn đủ

mười chiếc, mẹ sẽ phạt con ăn hai mươi chiếc, nếu

vẫn chưa đủ sẽ phạt ăn năm mươi chiếc, nếu như

không ăn được năm mươi chiếc, sẽ phạt con ăn một

trăm chiếc. Như thế có được không?

Chắc chắn cô bé sẽ cảm thấy tôi vừa tàn nhẫn vừa

không thể lý giải, nhìn tôi với vẻ sửng sốt, không

biết phải nói gì, chiếc bánh quy đáng yêu lập tức

trở nên đáng sợ.

Tôi thơm lên má cô bé nói, thực ra, làm bài tập

toán cũng giống như ăn bánh quy, nếu lượng bài tập

mà cô giáo giao về nhà vừa phải, thì nó là một

chuyện tốt, nếu cô giao quá nhiều, thì không còn

tốt nữa, có đúng không? Viên Viên gật đầu như đang

suy nghĩ gì, cô bé có vẻ đã hiểu ra vấn đề. Tôi lại

110

nói, trong chuyện này cô giáo đã làm không đúng,

giao bài tập như thế là không tốt. Nếu mẹ bắt con

một lúc ăn liền một trăm chiếc bánh quy con không

chịu, thì cô giáo giao nhiều bài tập bất hợp lý như

vậy, các con cũng không cần phải làm theo yêu cầu

của cô. Không làm là đúng, làm mới là không đúng.

Bài tập cũng giống như bánh quy, bản thân chúng đều

là những cái tốt, chúng ta không nên biến một cái

tốt thành một cái xấu, có đúng không?

Lần này Viên Viên đã hoàn toàn hiểu ra vấn đề, vẻ

mặt cũng thoải mái hơn. Cô bé vẫn còn hơi lo lắng,

hỏi tôi nếu như ngày nào cô giáo cũng bắt chép định

lý thì thế nào. Tôi hiểu được suy nghĩ của con

gái, dù về lý cô bé có hiểu đến đâu, cũng không thể

có đủ can đảm ngày ngày đến trường chống đối lại

111

cô giáo, không muốn ngày ngày bị phạt đứng góc lớp

và phê bình. Tôi nói, sáng ngày mai mẹ sẽ đưa con

đến trường, tìm cô giáo để giải thích với cô, nếu

như cô hiểu ra được làm một lượng bài tập thích hợp

mới tốt cho con thì chắc chắn cô sẽ không làm khó

con nữa. Nghe tôi nói như vậy, Viên Viên tỏ ra yên

tâm hơn rất nhiều. Con gái tin rằng tôi sẽ giúp

được con gái giải quyết vấn đề, sẽ không làm mọi

việc trở nên tồi tệ.

Sáng hôm sau tôi xin nghỉ ở cơ quan rồi đi gặp cô

giáo dạy toán, cô giáo này tầm ba mươi, bốn mươi

tuổi, vẻ mặt lạnh lùng. Tôi thăm dò nhắc đến bài

tập của Viên Viên, nhưng cảm thấy không có đủ khả

năng để trao đổi. Vừa nghe ra ý đồ đến đây của tôi,

cô giáo liền tỏ thái độ rất gay gắt, vừa nói rằng

112

cô đã bỏ ra bao tâm huyết để dạy học sinh, chỉ sợ

học sinh có vấn đề nhỏ gì trong việc học; lại vừa

phàn nàn hiện nay phụ huynh không hiểu giáo viên,

phàn nàn học sinh không chịu chăm chỉ học hành. Cô

giáo nói chuyện với tôi với vẻ mặt hầm hầm, dường

như trong lòng cô có một thùng thuốc nổ, chỉ cần

tôi hơi sơ ý trong lời nói, là có thể châm ngòi,

khiến cô nổ tung.

Tôi rất sợ gây xung đột trong quan hệ với cô giáo,

liền dỏng tai lắng nghe, mỉm cười gật gù, tỏ ra

rất khiêm tốn nghe lời giáo huấn của cô, ôm mọi

trách nhiệm về phía mình. Thái độ của tôi cuối cùng

đã dập tắt được cơn giận của cô giáo, thái độ của

cô đã có phần dịu trở lại. Tôi lại một lần nữa kéo

gần lại quan hệ với cô, để cuối cùng cô nói sẽ

113

không tra khảo về bài tập lần này nữa. Haizz, tôi

cho rằng cách làm của mình cũng không hay ho gì,

nhưng với tư cách là phụ huynh, trong tình huống

đó, không biết ngoài việc làm như thế, còn có cách

gì khác không.

Tôi rất hiểu cô giáo dạy toán này, về mặt chủ

quan là cô rất muốn dạy tốt môn toán, nhưng do nền

tảng văn hóa không sâu - điều này có thể nhận thấy

rất rõ thông qua cuộc nói chuyện với cô - khiến cô

lực bất tòng tâm trong việc dạy toán. Một người có

lực học thấp thực ra cũng sẽ không biết cách dạy

người khác nên học như thế nào, điều này cũng khiến

cho cô một mặt áp dụng những biện pháp ngu xuẩn để

dạy học, mặt khác trong lòng lại rất tự ti, thường

xuyên có những cách làm biến thái.

114

Ví dụ, trên lớp cô có mấy cách trả vở bài tập cho

học sinh. Nếu làm đúng toàn bộ, cô sẽ giao vở tận

tay cho học sinh; nếu có câu sai, sẽ ném vở xuống

đất, để học sinh cúi xuống nhặt; nếu học sinh có

nhiều câu sai, không những ném vở bài tập xuống

đất, mà còn véo má học sinh. Viên Viên bị cô véo

một lần và đã khóc. Nhà trường nghiêm cấm giáo viên

đánh học sinh, cô giáo này chỉ có thể áp dụng cách

cấu véo. Vì chuyện này tôi đã từng gọi điện thoại

phản ánh lên hiệu trưởng nhà trường, hiệu trưởng

nói cảm ơn sự phản ánh của phụ huynh và sẽ xuống

kiểm ra, nhưng sự việc không có gì thay đổi.

Trước mặt những người giáo viên như vậy, phụ huynh

biết làm gì hơn. Tôi chỉ có thể tìm một số cơ hội

để tiếp xúc với cô giáo này, cố gắng tạo quan hệ

115

tốt với cô, để khi lần sau xảy ra chuyện gì, tiện

nói chuyện với cô hơn.

Nhưng tôi không thể nói với Viên Viên những suy

nghĩ và cách làm của mình. Hôm đó về đến nhà tôi

chỉ nói với cô bé rằng mẹ đã gặp cô giáo dạy toán,

nói cô cũng ý thức ra được rằng chép nhiều định lý

như vậy không để làm gì, đồng ý không phải chép

nữa. Còn những cái khác tôi không nói gì, để con

trẻ cứ nghĩ đơn giản như vậy, chỉ cần giúp con giải

quyết được vấn đề là tốt rồi.

Hiện nay rất nhiều học sinh phải chịu sức ép của

bài tập bạo lực ở nhiều mức độ khác nhau, không chỉ

do nhà trường giao, mà còn do phụ huynh giao, có

bậc phụ huynh giận lên, cũng dùng bài tập để trừng

phạt con trẻ. Bản chất của bài tập bạo lực là sự nô

116

dịch của giáo viên và phụ huynh đối với con trẻ.

Nhà triết học Erich Fromm nói, con người có thể

khiến mình thích nghi với sự nô dịch, nhưng anh ta

phải dựa vào việc giảm đi nhân tố trí tuệ và tố

chất đạo đức để thích ứng; bản thân con người có

thể thích ứng với những yếu tố văn hóa tràn đầy sự

không tin tưởng và đối địch nhưng phản ứng của anh

ta đối với sự thích ứng này là trở nên mềm yếu và

thiếu tính sáng tạo; bản thân con người có thể

thích nghi với môi trường ức chế, nhưng trong quá

trình thích nghi này, con người sẽ mắc bệnh thần

kinh(1). Đương nhiên trẻ em cũng có thể thích ứng

với bài tập bạo lực, nhưng trong bài tập bạo lực

bao hàm sự nô dịch, đối địch và sự ức chế, chúng sẽ

phá hoại một cách toàn diện nhân cách và ý chí của

117

con trẻ.

______________

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.41.

Trước hết phụ huynh nhất thiết phải chú ý, bản

thân mình tuyệt đối không được đưa ra bài tập bạo

lực; đồng thời cũng phải ủng hộ con trẻ nói không

với loại bài tập này từ phía nhà trường. Phụ huynh

phải tích cực tìm kiếm cơ hội trao đổi với nhà

trường, giáo viên, có thể tìm giáo viên để nói

chuyện, có thể phản ánh với nhà trường, cũng có thể

tự mình nghĩ cách để bảo vệ con trẻ. Rất nhiều phụ

huynh vừa phàn nàn, oán trách giáo viên giao quá

nhiều bài tập bất hợp lý, vừa nhìn con trẻ khổ sở

trước loại bài tập này mà buông tay đứng nhìn, tỏ

118

ra bất lực, đây là điều tệ nhất.

Trong nhóm bạn cùng trường tiểu học của Viên Viên

có lưu truyền một câu chuyện cười như sau. Có hai

đứa trẻ đánh nhau, bị cô giáo phạt viết một trăm

lần tên của mình. Trong đó một học sinh viết rất

nhanh và được thả ra về, học sinh còn lại viết rất

lâu mà vẫn chưa xong. Cô giáo phê bình cậu viết quá

chậm. Cậu bé này ấm ức một lúc, cuối cùng mạnh dạn

nói với cô giáo rằng: “Cô ơi, như thế không công

bằng, tên bạn ấy chỉ có hai chữ là Vu Nhất, còn tên

em là A Bố Đỗ La-Khố Y Ngải Tư-Ô Lực Đặc Lợi Cổ La

Hách - Tất cả các phụ huynh và giáo viên, sau khi

cười vui vẻ đều cần phải kiểm điểm lại mình!

Lưu ý đặc biệt

Bài tập không thể dùng để trừng phạt, cần phải

119

biết nói “không” với dạng bài tập này. Nếu mẹ bắt

con một lúc ăn liền một trăm chiếc bánh quy con

không chịu, thì cô giáo giao nhiều bài tập bất hợp

lý như vậy, các con cũng không cần phải làm theo

yêu cầu của cô. Không làm là đúng, làm mới là không

đúng. Bài tập cũng giống như bánh quy, bản thân

chúng đều là những cái tốt, chúng ta không nên biến

một cái tốt thành một cái xấu.

Rất nhiều phụ huynh vừa phàn nàn, oán trách giáo

viên giao quá nhiều bài tập bất hợp lý, vừa nhìn

con trẻ khổ sở trước loại bài tập này mà buông tay

đứng nhìn, tỏ ra bất lực, đây là điều tệ nhất.

Học tập không nên “cực khổ nỗ lực”

Một người không thể vừa ghét một chuyện đồng thời

lại có thể làm tốt chuyện đó.

120

Không quan tâm đến yếu tố bồi dưỡng trong môi

trường, chỉ yêu cầu con trẻ có “tinh thần chịu khổ”

theo ý kiến chủ quan của mình, điều này vô lý như

việc cho rằng có thể vơ được một nắm tiền trong

không trung, đây là cách làm của chủ nghĩa duy tâm

điển hình.

Dưới đề mục này tôi muốn bàn đến vấn đề làm thế

nào để bồi dưỡng cho trẻ tính chăm học.

Từ trước đến nay, một khái niệm phổ biến nhất liên

quan đến học tập chính là “học tập phải cực khổ”.

Rất nhiều bậc phụ huynh ngay từ khi con còn nhỏ đã

rót vào đầu chúng quan niệm này, yêu cầu con phải

“cực khổ”. Không ít bậc phụ huynh trước khi con vào

lớp một đã nhắc nhở rằng, sau khi đi học không

được chơi thoải mái nữa, phải chăm chỉ học tập. Sau

121

khi đi học, trẻ không ngừng được dạy dỗ trong học

tập phải “cực khổ nỗ lực”, đồng thời trong hoạt

động học tập cụ thể cũng yêu cầu trẻ phải làm như

vậy, để mong bồi dưỡng cho trẻ một thái độ học tập

tốt.

Tôi cho rằng bồi dưỡng cho con trẻ tính cần cù

chăm chỉ trong học tập là điều cần thiết, nhưng

dùng cách nói và lối tư duy “cực khổ” yêu cầu con

trẻ, thì chẳng khác gì đang làm hai việc trái ngược

nhau.

Nhắc đến những thái độ học tập như “cực khổ” hay

“chịu khổ”, chúng ta quen với việc thưởng thức tinh

thần bền bỉ bất khuất mà nó biểu đạt, luôn luôn

coi nhẹ vị “khổ” (đắng) khiến người ta không thích

bao hàm trong đó. Là người lớn, khi xem xét đến mối

122

quan hệ nhân quả của một vấn đề, sẽ vì kết quả mà

chịu đựng sự khổ sở của quá trình. Phổ biến kinh

nghiệm này sang con trẻ, yêu cầu trẻ phải tiếp nhận

cái khổ của quá trình học tập, đổi lại vị ngọt của

thành tích học lập - lối tư duy này về mặt logic

sẽ không thể chỉ trích ở điểm gì, nhưng đến chỗ con

trẻ, lại dễ dàng biến thành một sự ám thị không

tốt.

Gắn chuyện “học tập” với một cảm giác “đắng” khiến

người ta không mấy dễ chịu sẽ khiến trẻ cảm thấy

có chút gì đó không vui khi nghĩ đến việc học. Ai

là người thích vị đắng chứ? Một người vì một mục

tiêu nào đó mà phải “chịu khổ”, thì anh ta buộc

phải có đủ lý trí và nghị lực. Lý trí và nghị lực

này, ngay cả người lớn không phải người nào cũng có

123

hoặc việc nào cũng có thể bỏ ra được, dùng nó để

yêu cầu con trẻ, lại càng không thích hợp.

Bản tính của con người là tránh cái khổ, hướng về

niềm vui, con trẻ lại càng như vậy. Những thứ cảm

thấy “ngọt” trẻ sẽ thích, những thứ cảm thấy “đắng”

trẻ sẽ ghét.

Vốn chúng ta muốn trẻ thích học, nhưng lại biến

quá trình học thành một cái bánh đắng, chỉ tưởng

tượng kết quả là một chiếc bánh ngọt, bắt trẻ ngày

ngày ăn bánh đắng nhưng lại phải nghĩ về bánh ngọt

- quá trình ngày ngày đi kèm bên trẻ một cách cụ

thể và chân thực, nhưng mục tiêu lại xa vời hư vô.

Khi con trẻ cảm thấy chán ghét khi phải ăn bánh

đắng, liền bị phê bình là “không chịu được khổ

cực”, bị yêu cầu phải dùng vị “ngọt” trong tưởng

124

tượng để che lấp cảm giác “đắng” chân thực này. Con

trẻ không có đủ khả năng phản bác sự dạy dỗ của

người lớn, mà chỉ cảm nhận được sự không hài hòa

trong đó, cảm nhận được sự bất lực của mình, cảm

thấy tự đáy lòng mình chán ghét cái “đắng”.

Một người không thể vừa ghét một chuyện đồng thời

lại có thể làm tốt chuyện đó.

Nghe nói trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, một

người thợ đồng hồ tốt nhất của Thụy Sĩ bị ép buộc

phải làm cho Đức quốc xã một lô đồng hồ chất lượng

cao. Mặc dù anh ta đã bỏ ra khá nhiều công sức,

nhưng lại không thể đạt được trình độ như trước

chiến tranh. Bản thân anh ta cũng không biết tại

sao lại như vậy. Sau đó nhà tâm lý học đã phân tích

rằng, đó là do tâm trạng của anh khi làm đồng hồ

125

không giống nhau. Đây chính là sức mạnh của tinh

thần.

Nhà giáo dục John Dewey cho rằng, trong giáo dục,

“Mục đích và phương pháp phân tách nhau đến mức độ

nào, ý nghĩa của hoạt động sẽ giảm đến mức độ đó,

đồng thời khiến hoạt động trở thành một hình thức

lao động khổ cực, một người chỉ cần có khả năng né

tránh sẽ né tránh”(1). Điều này có thể giải thích

vì sao phụ huynh càng yêu cầu con trẻ phải chăm chỉ

học tập, con trẻ càng không hào hứng với việc học.

_________________

(1) John Dewey, Chủ nghĩa dân chủ và giáo dục,

Vương Thừa Tự dịch, NXB Giáo dục nhân dân, tái bản

lần thứ nhất tháng 5-2001, tr.117.

126

Người lớn chỉ trích con trẻ “không cực khổ” là

chuyện rất dễ dàng, đi kèm với đó là phê bình con

trẻ “không hiểu biết”. Dường như con trẻ không biết

mặt tốt của việc học hành chăm chỉ, và thế là nói

cho con trẻ hết lần này đến lần khác rằng học tập

phải cực khổ nỗ lực.

Đây thực sự là quá coi thường con trẻ. Không phải

trẻ em không biết học hành cực khổ sẽ đem lại thành

tích cao, mà chỉ là do trẻ không làm được điều đó.

Khi việc học không gợi mở được cho trẻ những trải

nghiệm vui vẻ, trẻ sẽ không thể điều động tinh thần

chủ động của mình được, vô tình biểu hiện ra nhiều

tính xấu như lười nhác, không chịu được cực khổ,

không chăm chỉ - rất nhiều người cho rằng đây là

bản tính của một số đứa trẻ “vô tích sự”, nhưng

127

thực ra chí tiến thủ thiên bẩm của trẻ đã bị bóp

méo đi.

Những đứa trẻ “không cực khổ” dường như thường

xuyên quên chuyện học tập, chúng luôn dành thời

gian cho những việc như xem ti vi, chơi điện tử, đá

bóng, gọi điện thoại..., thậm chí là ngồi mà không

biết làm gì, tỏ ra “không hề có chí tiến thủ”.

Người lớn phê bình trẻ, trẻ tỏ ra lì lợm không thèm

quan tâm. Đối với tình huống này, phụ huynh không

nên nhìn nhận một cách riêng lẻ vấn đề, không nên

quy trách nhiệm một cách đơn giản lên đầu con trẻ.

Thực tế là mỗi đứa trẻ đều muốn mình học tập tốt

hơn, muốn làm bố mẹ hài lòng, muốn được người lớn

khen ngợi. Vì con người còn có một bản tính trời

sinh, đó là có chí tiến thủ. Nếu một số đứa trẻ tỏ

128

ra không có chí tiến thủ trong việc học, không phải

là do thiếu bản tính đó, mà là do dần dần bị mất

đi trong quá trình trưởng thành sau này.

John Dewey cho rằng, đối với con trẻ, vui chơi và

học tập vốn không xung đột với nhau, trong điều

kiện bình thường trẻ có đủ khả năng để điều hòa mối

quan hệ giữa hai yếu tố này. Nếu một đứa trẻ chỉ

thích chơi mà không thích học, khiến hai yếu tố này

xung đột với nhau, điều đó chứng tỏ môi trường

giáo dục của trẻ có một cái gì đó không tốt ảnh

hưởng đến trẻ. Ông phát hiện ra rằng, “Phàm là phải

làm những công việc cực nhọc, hoặc là cần phải

hoàn thành những nhiệm vụ, công việc do bên ngoài

ép buộc, yêu cầu được vui chơi sẽ tồn tại”(1).

Chính vì thế mới nói rằng, do người lớn ám thị việc

129

học là một “công việc cực nhọc”, hoặc dùng các

phương pháp không đúng phá hoại niềm hứng thú đối

với việc học tập của trẻ, khiến học tập trở thành

một “công việc cực nhọc”, con trẻ mới muốn né

tránh, mới muốn chơi bời một cách vô độ và lãng phí

thời gian, trở nên “không biết thế nào là hay là

dở” nữa.

_________________

(1) John Dewey, Chủ nghĩa dân chủ và giáo dục,

Vương Thừa Tự dịch, NXB Giáo dục nhân dân, tái bản

lần thứ nhất tháng 5-2001, tr.222.

Bố mẹ và giáo viên nên nghiên cứu đặc điểm của trẻ

em, thấu hiểu tâm lý của trẻ, chú ý bồi dưỡng tinh

thần hiếu học cho trẻ từ “tình cảm học tập”. Trẻ

em rất yếu đuối và lẻ loi, đừng nên coi trẻ là vị

130

anh hùng có thể khắc phục mọi khó khăn và không

ngừng yêu cầu trẻ, đừng nên lấy sự “cực khổ” để làm

khổ trẻ. Yêu cầu trẻ phải có tinh thần “nếm mật

nằm gai” đồng nghĩa với việc yêu cầu một con chim

non vừa mới thoát ra khỏi vỏ trứng cất cánh bay

lượn trên bầu trời xanh; không quan tâm đến yếu tố

bồi dưỡng trong môi trường, chỉ yêu cầu con trẻ có

“tinh thần chịu khổ” theo ý kiến chủ quan của mình,

điều này vô lý như việc cho rằng có thể vơ được

một nắm tiền trong không trung, đây là cách làm của

chủ nghĩa duy tâm điển hình.

“Chịu khổ” là một phẩm chất học tập chín chắn, nó

không tự nhiên mà có, nó được phát triển trên mảnh

đất của lý trí và niềm say mê. Có những đứa trẻ đã

lên cấp ba, chuẩn bị thi đại học rồi mà vẫn không

131

chịu chăm chỉ học tập, chứng tỏ phẩm chất học tập

của em chỉ dừng lại ở giai đoạn nhỏ tuổi, sự đình

trệ trong phát triển này là do từ nhỏ đến lớn,

trong việc học trẻ không hình thành được niềm say

mê, về mặt tư tưởng không phát triển được lý trí.

Sự đình trệ trong việc phát triển này, chắc chắn có

liên quan đến thái độ và phương pháp giáo dục của

bố mẹ.

Những mâu thuẫn chủ yếu mà con trẻ phải giải quyết

trong các giai đoạn học tập khác nhau sẽ khác

nhau, đối với thể chế giáo dục trong giai đoạn hiện

nay của Trung Quốc, tôi cho rằng giai đoạn tiểu

học chủ yếu giải quyết vấn đề niềm say mê học tập,

giai đoạn cấp hai chủ yếu giải quyết vấn đề phương

pháp học tập, giai đoạn cấp ba mới là vấn đề chuyên

132

cần, chăm chỉ.

Từ niềm say mê, phương pháp đến sự chuyên cần, là

mối quan hệ nhân quả, nếu yếu tố phía trước không

tồn tại, yếu tố phía sau sẽ không thể được thực

hiện một cách tốt nhất. Trong mỗi quá trình học

tập, chúng cũng không thể tách biệt nhau hoàn toàn,

mà là cùng tồn tại trong từng giai đoạn; xét theo

chiều ngang, cũng là một trình tự như vậy. Chính vì

thế, trong mỗi hoạt động học, “niềm say mê” đóng

vai trò vô cùng quan trọng, bảo vệ và chăm sóc tốt

niềm say mê, mới có thể tạo ra được phương pháp, có

được niềm say mê và phương pháp, mới có thể tạo ra

tính chuyên cần, chăm chỉ.

Lý trí học tập được hình thành dần dần, mâu thuẫn

chủ yếu của các thời kỳ khác nhau được giải quyết

133

ổn thỏa, phẩm chất học tập mới tốt được.

Đương nhiên, khả năng của phụ huynh cũng là hữu

hạn, chúng ta chưa chắc đã có đủ khả năng để trẻ

cảm thấy học là “một chuyện thú vị”, nhưng ít nhất

phải dùng ánh mắt và hành động của chúng ta để bảo

với trẻ rằng, học là “việc không khổ”. Có thể chúng

ta không có đủ khả năng làm cho trẻ nhiệt tình với

việc học như khi đá bóng hoặc chơi điện tử, nhưng

ít nhất phải khiến trẻ cảm thấy chuyện này bình

thường và cần thiết như ăn cơm và đi ngủ. Điều này

đòi hỏi chúng ta phải không ngừng suy nghĩ trong

quá trình quản lý trẻ, khi nói chuyện với trẻ cần

phải quan tâm đến những lời nói ngầm của mình, cảm

nhận xem lời nói của mình rốt cục sẽ truyền tải cho

trẻ thông tin gì.

134

Trong việc bồi dưỡng cho trẻ tính chăm học, không

nên nhấn mạnh cái “khổ”, mà phải cố gắng xóa đi cái

“khổ” - không nên nói với trẻ học tập là khổ, cũng

không nên gây sức ép cho trẻ, tránh để trẻ cảm

thấy buồn khổ trong việc học. Sau khi lên cấp ba,

Viên Viên học hành rất mệt, thỉnh thoảng cô bé cũng

phàn nàn mệt quá và tỏ ra xao nhãng. Con trẻ vốn

đã cảm thấy khổ rồi, lúc này bố mẹ càng không nên

dùng những lối thuyết giáo như “không biết chịu

khổ” để con đã khổ càng thêm khổ, lúc này cần phải

nghĩ cách làm giảm sự trải nghiệm đối với cái khổ

của trẻ, nhắc nhở trẻ rằng “học không khổ”.

Tôi đã áp dụng hai cách để giúp Viên Viên.

Một là tìm một số tài liệu nói về kinh nghiệm của

các thủ khoa khóa trước, đặc biệt là những bài nói

135

về sự chịu khó chuyên cần, để cô bé hiểu rằng tất

cả những bạn đạt được thành tích cao, không có ai

là không chuyên cần, chăm chỉ. Bề ngoài đây có vẻ

như là nhấn mạnh học tập phải cực khổ, nhưng trên

thực tế lại làm giảm bớt cảm nhận của cô bé về cái

khổ. Nếu các thủ khoa đã chăm chỉ như vậy thì sự

chăm chỉ của mình cũng là điều bình thường. Trong

quá trình này, tôi chú ý không yêu cầu con phải

chịu khó, chăm chỉ. Hai là cùng con đọc cuốn Câu

chuyện khoa học, mặc dù lên cấp ba việc học hành

rất bận, nhưng tôi vẫn gợi ý cho con nên đọc cuốn

sách này. Cuốn sách này biên soạn rất hay, nó đã

trình bày khái quát quá trình phát triển của các

ngành toán học, hóa học, vật lý, y học, bằng rất

nhiều câu chuyện sinh động nói lên những vấn đề khó

136

khăn trong các ngành học này. Qua đó Viên Viên

thấy được rằng sự tích lũy các kiến thức khoa học

của nhân loại thật không đơn giản, dễ dàng chút

nào, chỉ riêng việc phát hiện khí ô xy đã phải trải

qua bao nhiêu năm tháng, bao nhiêu khó khăn trắc

trở. Nghĩ thử xem, giờ đây mình chỉ việc cầm một

cuốn sách giáo khoa mỏng để đọc hết những thành tựu

vĩ đại của các bậc tiền bối, từ đó cô bé sẽ cảm

thấy mình rất may mắn - mình chỉ là người hưởng thụ

những thành quả vĩ đại này, có gì là khổ chứ.

Tôi làm những điều này, chẳng qua là muốn Viên

Viên đứng trên tầm cao để nhìn nhận sự việc, có thể

chịu khổ cực chăm chỉ, nhưng lại không cảm thấy

khổ. Học sinh cấp ba đã có được lý trí khá chín

chắn, nhận thức của cô bé cũng đã có thể gợi lên

137

nghị lực của cô bé, và nghị lực có thể giảm bớt cảm

giác khổ sở.

Năm lớp mười một, lớp mười hai, mỗi ngày Viên Viên

học mười mấy tiếng đồng hồ, vô cùng tự giác, không

bao giờ để lãng phí thời gian một cách vô lối.

Trung bình mỗi ngày cô bé ngủ sáu tiếng đồng hồ,

năm lớp mười hai phải uống cà phê cho đầu óc tỉnh

táo. Sau khi kỳ thi đại học kết thúc, tôi hỏi cô bé

có cảm thấy học như thế quá khổ hay không, cô bé

nói có cơ hội dồn mọi sức lực của mình làm một

việc, được hiểu một cách rõ ràng bao nhiêu kiến

thức, cũng thấy rất thú vị; chỉ cảm thấy mình nên

chăm chỉ, còn không cảm thấy khổ.

Sau khi kỳ thi đại học kết thúc, rất nhiều em như

vừa thoát ra khỏi địa ngục, có người chỉ muốn xé

138

hết sách vở. Viên Viên thấy lạ là tại sao mình lại

không có cảm giác này, dường như cuộc sống vẫn như

những ngày trước, chẳng qua là nội dung sống không

giống nhau. Điều này có lẽ là do trước khi thi đại

học cô bé không có cảm giác vô cùng ức chế, vô cùng

mệt mỏi đó.

Tôi phát hiện ra rằng, nói với phụ huynh để trẻ

“cực khổ”, thông thường dễ được họ chấp nhận; nếu

nói với họ rằng không nên nói với con chuyện “cực

khổ”, phụ huynh thường không thích nghe, thậm chí

là phản cảm.

Có lẽ là do tư tưởng “cực khổ học hành” đã ăn sâu

vào đầu óc con người; còn cách nói “không nên cực

khổ” còn quá mới mẻ, thông thường chỉ dựa vào cảm

giác con người đã từ chối chứ không chịu đi tìm

139

hiểu sâu. Và một nguyên nhân nữa là, nói đến “cực

khổ học hành” là đơn phương thay đổi con trẻ, đây

là điều phụ huynh mong muốn; nhưng không nói đến

“cực khổ” mà lại bắt con trẻ phải đạt đến cực khổ,

trước hết người phải thay đổi là phụ huynh, thông

thường phụ huynh sẽ bài xích điều này, vì con người

không thích bị người khác làm cho mình thay đổi.

Có một cô giáo cấp ba kể với tôi một câu chuyện

như thế này. Một em nam sinh của trường cô đạt được

thành tích rất cao trong kỳ thi đại học, phụ huynh

của em này được mời đến để trao đổi kinh nghiệm

với các bậc phụ huynh trong trường về vấn đề nuôi

dạy con như thế nào. Kinh nghiệm mà vị phụ huynh

này tổng kết là: “Không có bí quyết gì khác, chỉ là

bắt ép con phải chăm chỉ”.

140

Chị nói trong nhà vệ sinh nhà chị cũng có đặt sách

tiếng Anh, để con trẻ ngay cả trong lúc đi vệ sinh

cũng không lãng phí thời gian. Kinh nghiệm của bậc

phụ huynh này được đông đảo các bậc phụ huynh khác

tán thưởng, kết quả là rất nhiều bậc phụ huynh về

đến nhà đều bắt ép con mình phải học, khi con đi vệ

sinh cũng nhét vào tay con một cuốn sách.

Không ít phụ huynh thực hiện rất tốt, rất có phong

cách trong việc giáo dục con, chính những chi tiết

nhỏ trong cuộc sống thường nhật đó đã tạo nên sự

thành công cho con trẻ. Nhưng khi tổng kết kinh

nghiệm, rất nhiều phụ huynh không biết cách nắm bắt

chi tiết, không phát hiện ra những điểm tinh túy

trong hành động của mình, thường chỉ theo thói cũ

nói ra một số điểm ở bề ngoài. Tôi tin rằng điều

141

“ép con phải chăm chỉ” mà vị phụ huynh này nói là

sự thật, nhưng chị chỉ trình bày một cách riêng lẻ

một vấn đề. Gần như tôi có thể khẳng định rằng,

chắc chắn chị có những cách làm thông minh thực sự

cao tay hơn phương pháp này, nếu không, mười mấy

năm con trẻ học hành, chắc chắn sẽ không thể đạt

được kết quả như ngày hôm nay.

Không phải chị không muốn nói với người khác mà có

thể là chị không biết cách tổng kết. Điều này cũng

giống như những cuốn sách về giáo dục gia đình do

một số bậc phụ huynh thành công viết hiện đang được

bán trên thị trường, sự “thành công” của phụ huynh

là có thật, những phương pháp được nêu trong sách

cũng không phải là giả, chỉ có điều do sự hạn chế

về chuyên ngành hoặc khả năng diễn đạt, phụ huynh

142

không chắt lọc, không trình bày ra được những

phương pháp thực sự hiệu quả, then chốt, mà lại chỉ

nêu ra được một số cái vặt vãnh, phi bản chất.

Những cái này không có ý nghĩa tham khảo gì nhiều

đối với các bậc phụ huynh khác, thậm chí còn có thể

bị hiểu sai đi. Nếu như phụ huynh chỉ học một chút

vỏ bề ngoài, quay về chỉ đơn giản chú trọng đến

vấn đề “chăm chỉ”, ngay cả thời gian đi vệ sinh của

con cũng phải quản lý, e rằng cuối cùng sẽ phải

thất vọng.

Và còn có một nguyên nhân khác khiến người ta đặc

biệt muốn nói chuyện chịu khổ với con trẻ, đó là do

có quá nhiều ví dụ chứng tỏ mối quan hệ nhân quả

giữa “chịu khó” và “thành công”.

Chúng ta thường được đọc một số câu chuyện nói về

143

các nhà khoa học, nhà nghệ thuật vĩ đại nổi tiếng

trong và ngoài nước đã làm việc, học tập quên ăn

quên ngủ như thế nào, những câu chuyện này thường

được coi là ví dụ “chịu khó nỗ lực” để khích lệ

người đời sau. Chúng khiến người ta tin vào chân lý

“phải nếm cái khổ trong nhiều cái khổ, mới được

làm người trên cơ người khác”.

Trên thực tế, một người học tập và làm việc quên

mình, chắc chắn là do anh ta có niềm say mê, có

tinh thần trách nhiệm cao đối với học tập và công

việc, niềm say mê và tinh thần trách nhiệm này vô

cùng mạnh mẽ, đến nỗi thường vượt quá nhu cầu sinh

lý. Cái mà người bình thường nhìn thấy là “nỗi khổ”

của họ trong vấn đề ăn uống ngủ nghỉ, không nhìn

thấy được “niềm vui” của họ khi họ đặt mình vào

144

những công việc mà mình yêu thích, liền tưởng rằng

họ dựa vào “cái khổ” mà gặt hái được thành công.

Trên thực tế, họ không “khổ”, họ chỉ “say” mà thôi,

người khác không thể cảm nhận được niềm say mê của

họ trong đó.

Giống như việc một số đứa trẻ tỏ ra say mê với trò

chơi điện tử, ngồi vào máy là chúng cũng có thể

không ăn cơm, không nghỉ ngơi - đây gọi là “chịu

khó” ư, có lẽ nên gọi là “say mê” thì đúng hơn

chăng? “Chịu khó” và “say mê” đều có nghĩa là phải

bỏ ra thể lực và công sức, nhưng cảm giác mà chúng

đem lại cho người trong cuộc lại hoàn toàn khác

nhau.

Mặc dù trong cuộc sống chúng ta không cần phải

phân biệt điểm tương đồng và khác biệt giữa “chịu

145

khó” và “say mê”, nhưng trong giáo dục nhất thiết

phải ý thức được rằng cảm nhận khác nhau sẽ tạo ra

sự ảnh hưởng hoàn toàn khác nhau đối với trẻ.

Muốn để trẻ làm tốt một việc, trước hết nhất thiết

phải để trẻ thích công việc này, ít nhất là không

thể phản cảm, tránh để pha tạp những nhân tố khiến

trẻ cảm thấy không vui trong việc này - học tập

không nên “cực khổ nỗ lực” chính là muốn nói đến

điều này.

Lưu ý đặc biệt

Bồi dưỡng cho con trẻ tính cần cù chăm chỉ trong

học tập là điều cần thiết, nhưng dùng cách nói và

lối tư duy “cực khổ” yêu cầu con trẻ, thì thường là

đang làm việc hoàn toàn trái ngược nhau.

Do người lớn ám thị việc học là một “công việc cực

146

nhọc”, hoặc dùng các phương pháp không đúng phá

hoại niềm hứng thú đối với việc học tập của trẻ,

khiến học tập trở thành một “công việc cực nhọc”,

trẻ mới muốn né tránh, mới muốn chơi bời một cách

vô độ và lãng phí thời gian, trở nên “không biết

thế nào là hay là dở” nữa.

Giai đoạn tiểu học chủ yếu giải quyết vấn đề niềm

say mê học tập, giai đoạn cấp hai chủ yếu giải

quyết vấn đề phương pháp học tập, giai đoạn cấp ba

mới là vấn đề chăm chỉ, chuyên cần.

Trong việc bồi dưỡng tính chuyên cần trong học tập

cho trẻ, không nên nhấn mạnh cái “khổ”, mà phải cố

gắng xóa đi cái “khổ” - không nên nói với trẻ rằng

học tập là khổ, cũng không nên gây sức ép cho trẻ,

tránh để trẻ cảm thấy buồn khổ trong việc học.

147

Không thi 100 điểm

Chính vì tôi vô cùng mong muốn con đạt được thành

tích cao, nên tôi mới không đòi hỏi điểm số ở con.

Mục tiêu tầm thường chỉ có thể đem lại sự kích

thích tầm thường cho trẻ, sẽ không tạo ra được động

lực tốt. Ngay từ khi vào cấp một đã theo đuổi điểm

số, sẽ khiến con trẻ hình thành nên động cơ học

tập bất thường, tầm nhìn ngắn, chỉ mong nhanh chóng

thành công, từ đó làm giảm hứng thú đối với việc

học, ảnh hưởng đến thành tích thi cử.

Ở cổng trường tiểu học nọ, tôi nhìn thấy một cô bé

hào hứng khoe với người mẹ đến đón “Môn toán con

thi được 98 điểm!”. Mẹ cô bé liền hỏi ngay bạn nào

được bao nhiêu điểm, nghe thấy người ta được 100

điểm, nét mặt tỏ ra không hài lòng “Người ta thi

148

được 100 điểm, tại sao con không thi được?”. Vẻ

hứng khởi trên mặt cô bé lập tức bay mất tiêu,

trông rất ấm ức và chán nản.

Thành tích học tập của con tốt hay xấu, không phải

nằm ở chỗ phụ huynh đặt ra cho trẻ bao nhiêu yêu

cầu và hy vọng, mà nằm ở chỗ nên nói như thế nào.

Ngôn ngữ không phải là không khí thở ra, nó sẽ

không tiêu tan trong không trung một cách vô tăm

tích. Chính vì thế không nên ăn nói bừa bãi trước

mặt trẻ, không nên thích nói gì thì nói. Bất kỳ câu

nói nào mà bố mẹ đã từng nói đều để lại dấu ấn sâu

sắc trong trái tim trẻ, dấu ấn tốt tạo nên ảnh

hưởng tốt, dấu ấn xấu chỉ có thể tạo ra ảnh hưởng

xấu.

Tôi từng được gặp một vị phụ huynh của một em học

149

sinh lớp hai ở nhà một người bạn, chị không nghiêm

túc như người mẹ nói ở trên, tính tình có vẻ rất

thoải mái. Bạn tôi và hai mẹ con chị chuyện trò với

nhau, hỏi có phải con đã nghỉ hè rồi không, kỳ thi

cuối kỳ điểm có cao không. Con chị rất tự hào,

nói, ngữ văn 98 điểm, toán 99 điểm. Vừa nghe thấy

thế chúng tôi liền xuýt xoa khen cháu học giỏi quá,

người mẹ cũng rất vui, hào hứng lườm con một cái,

trách yêu rằng: “Coi nó tự hào kìa, trong lớp có

mấy bạn thi hai môn đều 100 điểm, khi nào thi được

hai môn mỗi môn 100 điểm hãy ra oai!”. Thực ra

trong lòng người mẹ là khá hài lòng, chị nói như

vậy chủ yếu là vì khiêm tốn. Nghe mẹ nói vậy cậu

con có phần không phục, làm mặt hề rồi chạy mất.

Dù là chân tình hay giả ý, trong vấn đề điểm số

150

của con, rất nhiều bậc phụ huynh của các em học

sinh tiểu học đều vô tình mắc phải sai lầm. Hai vị

phụ huynh nói trên mặc dù lời nói và dụng ý không

giống nhau, nhưng giá trị quan truyền tải trong lời

nói lại là một - 100 điểm mới là tốt, mới khiến bố

mẹ hài lòng. Vô hình trung bố mẹ đã biến học tập

thành thứ vụ lợi, đưa con trẻ vào con đường lầm

lạc. Đặc biệt là vị phụ huynh đầu tiên, chị không

những khiến con trẻ có thái độ thích sĩ diện hão

trong việc học, mà còn dạy con tính đố kỵ.

Khi lần đầu tiên đeo ba lô đi học, trẻ thật hào

hứng biết bao. Nhưng chẳng bao lâu, rất nhiều em

bắt đầu cảm thấy khổ sở. Bài tập như núi đè lên

người các em, điểm số như sông chặn đường tiến của

các em. Đặc biệt khi nhìn thấy các bạn khác thi

151

được điểm cao, còn thành tích của mình lại không lý

tưởng, hoặc kể cả thành tích không tồi, nhưng vẫn

không đạt tới độ kỳ vọng của bố mẹ, trẻ sẽ cảm thấy

rất chán nản và mất tự tin.

Song song với đó, rất nhiều bậc phụ huynh lần đầu

tiên đưa con vào trường tiểu học, trong thời điểm

then chốt này, họ không học tập qua sách vở hoặc

người khác để biết với vai trò là phụ huynh nên

giúp đỡ trẻ như thế nào để trẻ có thể thích ứng tốt

hơn với cuộc sống mới, hình thành nên sự tự tin và

thói quen tốt trong học tập; mà chờ đợi một cách

bị động kết quả, xem con em mình “học giỏi” hay

“học kém”. Cũng có bậc phụ huynh tưởng mình là đúng

chỉ đạo lung tung con trẻ, yêu cầu con trẻ phải

đạt 100 điểm, tưởng rằng đó gọi là giáo dục con.

152

Biểu hiện chung của các bậc phụ huynh này chỉ đơn

thuần là đòi điểm số ở con trẻ.

Tôi đã từng gặp một cô giáo tiểu học, con trai cô

rất thông minh, thấy trường tiểu học mà mình đang

dạy không chất lượng lắm, cô liền gửi con vào học

tại một trường tiểu học bán trú tốt nhất trong

thành phố. Trường tiểu học đó nổi tiếng vì thành

tích học tập cao. Từ năm lớp một, tuần nào con trẻ

cũng có bài kiểm tra. Người mẹ này cuối tuần đến

trường đón con, bao giờ đầu tiên cũng hỏi điểm số,

hỏi ngữ văn được bao nhiêu điểm, toán được bao

nhiêu, trong lớp có bao nhiêu bạn đạt 100 điểm. Mặc

dù con trai chị học cũng rất khá, nhưng trong bài

kiểm tra luôn sai một số chỗ, không ít thì nhiều,

không lần nào được 100 điểm cả. Chị cũng biết cần

153

phải khích lệ con, luôn an ủi rằng “Không sao, 90

điểm cũng là giỏi rồi, cố gắng lần sau được 100

điểm”. Trong một bài kiểm tra trước bài thi giữa

kỳ, cuối cùng cậu con trai đã đạt được 100 điểm môn

toán, cậu bé vô cùng phấn khởi. Chị đón con về

nhà, liền bảo con gọi điện ngay cho bà ngoại và bà

nội, báo cáo tình hình cháu được 100 điểm. Mọi

người trong nhà bà ngoại và bà nội đều không ngớt

lời khen cậu bé, thành tích này đã đem lại niềm vui

và niềm hạnh phúc lớn cho cả nhà, hứa nếu kỳ thi

giữa kỳ đạt được 100 điểm nữa thì sẽ thưởng cho cái

nọ cái kia. Đến ngày thi giữa kỳ, chị dặn đi dặn

lại cậu con trai phải làm bài cẩn thận, nhớ soát

lại bài cho kỹ, đừng để xảy ra sai sót, cố gắng đạt

100 điểm. Sau khi thi xong chị đến đón con, cậu bé

154

chưa đầy bảy tuổi này vừa nhìn thấy mẹ liền bật

khóc, nói với mẹ rằng mình không được 100 điểm.

Người mẹ mặc dù rất thất vọng, nhưng không phê bình

con, chỉ lại một lần nữa khích lệ con lần sau cố

gắng đạt 100 điểm.

Người mẹ này cảm thấy mình là mẫu phụ huynh luôn

biết cách khích lệ con trẻ, cho rằng giọt nước mắt

do không đạt được 100 điểm của cậu con trai là biểu

hiện của chí tiến thủ, chị cho rằng sự khích lệ

của mình đối với con rất có hiệu quả. Chính vì thế

khi kể với tôi chuyện này, chị tỏ ra rất tự tin.

Nhưng tôi lại rất lo ngại.

Sai lầm của chị là đặt mục tiêu học tập vào việc

đạt điểm tối đa, nhưng lại không quan tâm đến lực

học, thái độ, phương pháp, niềm hứng thú và khả

155

năng nắm bắt kiến thức của con trẻ. Hành vi của chị

nhìn thì tưởng là khích lệ con trẻ cố gắng học

tập, nhưng thực chất lại muốn để người lớn thỏa

mãn. Và tình trạng “thích điểm tối đa” của chị và

mọi người trong nhà đã định hướng sai cho trẻ trong

động cơ học tập, và mọi lời hứa của họ sau khi con

cháu họ đạt điểm tối đa, nhìn thì tưởng là sáng

suốt, nhưng thực chất lại thô bạo, không có tác

dụng khích lệ, đồng thời gây sức ép rất lớn cho

trẻ.

Điểm tối đa là thành tích cao nhất, thông thường

hầu hết học sinh rất khó đạt được. Lòng yêu thích

100 điểm của bố mẹ chỉ không ngừng khiến trẻ cảm

thấy hẫng hụt và xấu hổ - có thể thỉnh thoảng trẻ

sẽ đạt điểm cao và có được niềm vui tạm thời, nhưng

156

trong hầu hết thời gian, nội tâm của chúng lại

thực sự bất an và đau khổ, vì chúng không biết lần

thi tiếp theo sẽ như thế nào, có làm cho bố mẹ hài

lòng hay không, trong lòng chúng không dám chắc

chắn, thấp thỏm bất an, một lòng nghĩ đến điểm số,

lạc mất mục tiêu học tập thật sự.

Mấy hôm trước tôi có gặp lại một người bạn cũ

trong một buổi họp mặt, cậu con trai của anh đang

học lớp tám, thành tích học tập rất bình thường, vì

thế anh tỏ ra khá buồn. Hôm đó chúng tôi đang ăn

cơm, anh nhận được một tin nhắn của cậu con trai,

nói môn toán thi được 97 điểm. Xem ra cậu bé rất

phấn khởi, không đợi được đến lúc bố về nhà mà nóng

lòng muốn báo tin vui ngay, đồng thời còn hỏi anh

có vui không. Người bạn này của tôi đương nhiên là

157

rất vui, lập tức khoe ngay với mọi người, nói con

trai anh đã hai năm nay điểm toán chưa vượt được

ngưỡng 90 điểm. Anh lập tức trả lời tin nhắn cho

con, lúc gấp máy điện thoại lại, anh có phần đắc ý

nói rằng, tôi trả lời cậu con là “Bố rất mừng,

nhưng nếu con được 100 điểm bố sẽ mừng hơn nữa”.

Anh còn đang say sưa với cảm giác tuyệt vời rằng

mình rất biết khích lệ con trai. Tôi không hề khách

khí mà nói thẳng với anh rằng, anh trả lời như vậy

đúng là điên rồi, như thế không những phá vỡ niềm

vui trước mắt của con trẻ, mà sự tự tin cậu bé vừa

mới có được, cũng đã bị câu nói này của anh phá vỡ.

Ví như phụ huynh yêu cầu điều gì, con trẻ sẽ thực

hiện được điều đó, thì mọi trẻ em trên thế gian này

158

đều có thành tích học tập vượt trội, thói quen

tốt, đa tài đa nghệ, phẩm chất xuất chúng - như thế

thì việc làm bố làm mẹ sẽ là một chuyện nhẹ nhàng

dễ chịu biết bao. Nhưng Thượng đế dường như rất bất

công, hiện tượng “điểm số càng mong càng thấp” mặc

dù rất tàn khốc nhưng thực sự tồn tại. Một số bậc

phụ huynh phải bỏ ra rất nhiều tâm huyết trong việc

học hành của con nhưng con trẻ lại học kém, nhiều

thói xấu; một số bậc phụ huynh thực hiện rất nhẹ

nhàng, con họ lại vừa tự giác trong học tập vừa có

thành tích tốt. Điều này khiến rất nhiều bậc phụ

huynh thất vọng về con, than thở mình “số khổ”.

Thực ra những vị phụ huynh “số khổ” này hoàn toàn

có thể thay đổi “số phận”của mình, đó chính là thay

đổi quan niệm điểm số không đúng đắn.

159

Nghiên cứu của tâm lý học cho thấy, trong học tập,

động cơ thành công quá lớn hoặc quá nhỏ đều không

tốt, một là bất lợi cho việc học tập; hai là bất

lợi cho việc duy trì. Mục tiêu tầm thường chỉ có

thể đem lại sự kích thích tầm thường cho trẻ, sẽ

không thể tạo ra động lực tốt. Ngay từ khi vào cấp

một đã theo đuổi điểm số, sẽ khiến con trẻ hình

thành nên động cơ học tập bất thường, tầm nhìn

ngắn, chỉ mong nhanh chóng thành công, từ đó làm

giảm hứng thú đối với việc học, ảnh hưởng đến thành

tích thi cử. Giống như một vận động viên nhảy cao,

nếu trong quá trình huấn luyện hoặc trên sân thi

đấu, anh ta không tập trung chú ý vào các vấn đề

như chạy lấy đà như thế nào, bật cao như thế nào,

vượt xà như thế nào, mà luôn nghĩ về các vấn đề như

160

khán giả nhìn nhận, đánh giá anh ta như thế nào,

sau khi nhảy qua anh ta sẽ nhận được phần thưởng

gì, không nhảy qua được sẽ mất mặt ra sao. Những

suy nghĩ này sẽ khiến anh ta vô cùng lo lắng, vậy

thì trên sân thi đấu anh ta sẽ không thể đạt được

thành tích cao.

Thực ra “điểm số” và “thành tích” không hoàn toàn

ngang bằng nhau, điểm số có thể phản ánh thành

tích, nhưng điểm số không đồng nghĩa với thành

tích. Nếu ngay từ khi con đi học bố mẹ chỉ tập

trung để ý mỗi lần thi con được bao nhiêu điểm, mà

không bồi dưỡng niềm hứng thú của trẻ đối với việc

học tập, vậy thì “thành tích xuất sắc” chắc chắn

chỉ là một cầu vồng hư ảo nhất thời, khiến những

bậc phụ huynh không có tầm nhìn xa, không chín chắn

161

cuối cùng sẽ thất vọng. Điều này đã giải thích vì

sao rất nhiều phụ huynh thắc mắc: Con tôi hồi cấp

một học rất giỏi, thường xuyên được trên 90 điểm

hoặc 100 điểm, tại sao lên cấp hai lại không thích

học cũng không cách biết học nữa? Xuất hiện hiện

tượng này, đương nhiên sẽ có rất nhiều nguyên nhân,

nhưng ở đây chắc chắn có rất nhiều em vì từ nhỏ đã

hình thành nên động cơ học tập không tốt, kết quả

một là làm hỏng khẩu vị học hành, hai là sự trói

buộc của động cơ đã làm hạn chế tầm nhìn và khả

năng của các em, khiến không gian phát triển của

các em càng ngày càng hẹp.

Phụ huynh cần định hướng cho trẻ đối mặt với bản

thân tri thức chứ không phải là điểm số tối đa,

tiềm lực của con trẻ trong học tập mới dần dần được

162

bùng phát. Gần như không có đứa trẻ nào càng thất

bại lại càng vươn lên, chúng rất cần có những trải

nghiệm thành công. Trải nghiệm thành công không

phải là số điểm cao thỉnh thoảng đạt được, mà là

niềm vui sau khi giải quyết được vấn đề thông qua

sự nỗ lực của chính mình.

Nhà triết học Erich Fromm cho rằng, một đặc trưng

tâm lý nổi bật nhất trong cuộc sống hiện đại là rất

nhiều thủ đoạn và hoạt động được áp dụng để thực

hiện mục đích đã ngày càng tước đoạt vị trí của mục

đích, và bản thân mục đích lại biến thành sự tồn

tại mơ hồ, không chân thực… Chúng ta đã sa lầy vào

mạng lưới thủ đoạn, thường xuyên quên đi mục đích

của chúng ta(1).

_________________

163

(1) Erich Fromm, Người vì mình, Tôn Y Y dịch, Tam

Liên thư điếm, tháng 11-1988, tr.180.

Con gái tôi Viên Viên khi học cấp một, nhà trường

không đánh giá kết quả học tập bằng cách cho điểm

mà chỉ ghi “giỏi”, “khá”, “đạt”, “không đạt”, 85

điểm trở lên là giỏi. Thành tích học tập của cô bé

luôn không tồi, đều được “giỏi”, nhưng theo những

gì mà tôi nhớ, gần như trong mỗi bài kiểm tra đều

có sai sót, cũng có nghĩa là về cơ bản cô bé không

đạt 100 điểm. Tôi không muốn nhấn mạnh tầm quan

trọng của thi cử, nên không hỏi trực tiếp về các

bài kiểm tra, bài thi lớn nhỏ của cô bé, mà chỉ âm

thầm theo dõi việc học của con, thường xuyên nói

chuyện với con về những việc ở trường, cũng hay

liên lạc với các cô giáo để trao đổi.

164

Cô giáo thường xuyên yêu cầu phụ huynh ký tên

những bài thi đã chấm điểm, tôi và ông xã tuyệt đối

không tỏ ra phấn khởi hoặc thất vọng vì con được

điểm cao hay thấp. Làm bài rất tốt, con trẻ vui,

chúng tôi cũng bày tỏ niềm vui như bình thường; làm

không tốt, có thể con trẻ sẽ hơi buồn, chúng tôi

liền nói với con rằng: “Làm bài không tốt, có thể

phát hiện ra chỗ nào mình nắm chưa chắc, nếu như đề

bài mà cô giáo ra đều là những cái mà con đã biết,

mặc dù được điểm cao nhưng lại không thể phát hiện

ra vấn đề của mình, như thế không phải sẽ rất đáng

tiếc hay sao”. Nói như thế có thể khiến con bình

tâm trở lại, tập trung vào việc học.

Đồng thời tôi cũng chú ý khích lệ con trẻ, vì dù

sao cô bé mới chỉ là một đứa trẻ, cần phải có cảm

165

giác mình đã thành công. Ví dụ, một đề toán, cô bé

được 85 điểm, sau khi xem lại bài, cô bé làm thêm

được một câu 9 điểm nữa và chữa lại, nhưng vẫn còn

một câu 6 điểm chữa chưa đúng, tôi sẽ vui vẻ đánh

dấu đúng lên câu cô bé vừa chữa lại đó, sau đó dùng

bút chì viết con số “94” điểm lên bên cạnh số điểm

ban đầu, nói với cô bé rằng thành tích hiện tại đã

biến thành 94 điểm, chứ không phải là 85 điểm nữa.

Câu 6 điểm đó có thể cô bé sẽ chữa lại ngay, cũng

có thể phải suy nghĩ thêm hoặc hôm sau hỏi lại cô

giáo hoặc nhờ bố mẹ giảng lại. Tóm lại bất luận đến

bao giờ chữa đúng, tôi sẽ xóa 94 điểm đó đi, viết

vào 100 điểm. Mặc dù bài kiểm tra đã bị cô giáo thu

lại, tôi cũng sẽ cho con gái 100 điểm bằng miệng,

nói với cô bé rằng “Hôm qua vẫn còn một câu con

166

chưa biết làm, được 94 điểm, hôm nay biết làm hết

rồi, số điểm con đạt là 100 điểm!”.

Bất kỳ bài thi nào, chỉ cần chữa lại, điểm số chắc

chắn sẽ cao hơn ban đầu. Như thế, con trẻ sẽ phát

hiện ra sự tương quan của quá trình và kết quả.

Viên Viên nhận thức được rằng, chỉ cần giải quyết

được một câu làm sai, sẽ đạt được thành tích cao

hơn; nếu tiếp tục phát hiện ra những chỗ sai khác,

thành tích cuối cùng của mỗi bài thi đều sẽ là 100

điểm. Điều này không những giúp trẻ nhận thức được

rằng cần phải nghiêm túc, cẩn thận từng li từng tí

trong học tập, điều quan trọng nhất là qua đó cô bé

sẽ biết, quyền chủ động đạt hay không đạt 100 điểm

nằm trong tay mình, chứ không như cậu bé òa khóc

nức nở bên trên, chỉ mong chờ đạt 100 điểm với tâm

167

trạng thấp thỏm.

Những bậc phụ huynh không nghiêm túc suy nghĩ

trong vấn đề giáo dục con trẻ, không tận tâm thấu

hiểu con trẻ, chỉ ép con trong vấn để điểm số, cuối

cùng phần lớn sẽ là những người thất bại.

Có một vị phụ huynh, anh rất thành đạt trong

chuyện làm ăn, kiếm được không ít tiền, nhưng cậu

con trai của anh luôn khiến anh đau đầu. Cậu bé này

đã học lớp tám, không hề thích học. Hiện nay anh

lo, ngay cả cấp ba cậu con cũng không thi vào được,

chứ đừng nói gì đến những trường điểm. Trong một

dịp nọ khi nghe tôi nhắc đến quan điểm “điểm số

càng mong càng thấp”, anh liền tỏ ra không đồng

tình, tôi thấy chị nói không đúng, con cái học giỏi

hay không là do chính bản thân nó, tôi tận tâm với

168

con biết bao, yêu cầu tôi đặt ra cho nó cũng không

cao, không bao giờ yêu cầu nó phải đạt 100 điểm,

nhưng nó cũng vẫn không học được.

Tình hình của vị phụ huynh này tôi nắm khá rõ, anh

rất sành sỏi trong chuyện làm ăn, nhưng trong vấn

đề giáo dục con lại rất ngờ nghệch. Khi con anh học

lớp một, lớp hai, mỗi lần đến đợt thi giữa kỳ,

cuối kỳ, anh đều mời giáo viên đến dạy thêm cho

con, trước khi thi một tháng bắt đầu kèm con học.

Anh nói với con rằng: “Bố không ngại việc bỏ tiền,

chỉ cần con thi đạt điểm cao là được”.

Con trai anh khi còn đang học những năm dưới của

trường tiểu học, thành tích vẫn còn đạt ở mức trung

bình khá, để khuyến khích con đạt được thành tích

cao hơn, anh luôn nói: “Trong lớp có vị phụ huynh

169

nào dám bỏ ra nhiều tiền mời giáo viên dạy thêm như

bố không, con phải lọt vào top mười bạn đứng đầu

lớp chứ”. Nhưng con anh không những không lọt được

vào top mười, mà bắt đầu tụt lùi. Ví dụ con anh

đứng ở vị trí thứ hai mươi hai, anh liền cầm bảng

điểm của con, nói những lời rất thấm thía: “Vì việc

học hành của con mà bố đã phải bỏ ra nhiều tiền

như vậy, kiểu gì thì con cũng phải lọt vào top hai

mươi chứ”. Mấy năm sau, hiện giờ câu nói mà anh nói

với con đã biến thành “Thôi thì con đủ điểm để lên

lớp cũng được rồi!”. Vì việc học hành của con,

ngoài chuyện mời giáo viên dạy thêm, anh còn thường

xuyên tặng quà cho các cô giáo trước ngày thi, về

đến nhà lại nói với con rằng: “Tiền bố kiếm được,

đều biếu các cô hết rồi, con không học hành cho cẩn

170

thận thì còn mặt mũi nào nhìn ai nữa?”.

Vị thương gia sành sỏi này tưởng rằng bí quyết

thương mại của anh có thể ứng dụng vào mọi lúc mọi

nơi, có tiền sẽ “mua tiên cũng được”. Trên thực tế

so với mấy vị phụ huynh “coi trọng 100 điểm” phần

trước, nhận thức của anh đối với việc học còn nông

cạn hơn. Anh không ngừng đặt mục tiêu của việc học

vào “thi cử”, khiến tầm nhìn của con ngắn ngủi;

không ngừng dùng “xếp hạng” để đảo lộn động cơ học

tập của con trẻ; không ngừng khiến con cảm thấy áy

náy, xấu hổ; không ngừng dùng tiền để khinh miệt

kiến thức, khiến con học được lối tư duy dung tục;

một đứa trẻ có tầm nhìn ngắn, không có động cơ tốt,

tư duy dung tục, thành tích học tập làm sao không

càng ngày càng tụt lùi?

171

Có người bố người mẹ nào không mong con mình được

100 điểm, trong đó có cả bản thân tôi, cũng rất

quan tâm đến thành tích của con. Chính vì tôi vô

cùng mong muốn con đạt được thành tích tốt, nên tôi

mới không đòi hỏi điểm số ở con. Bất kỳ hành vi

nào chỉ đơn thuần coi trọng điểm số đều là nông

cạn, đều mang tính phá hoại. Việc mà tôi cần làm là

bồi dưỡng năng lượng trí tuệ cho con trẻ, đó chính

là lòng hiếu kỳ đối với tri thức, tinh thần thích

mày mò nghiên cứu, khả năng đưa ra vấn đề, niềm say

mê tìm tòi lời giải, phương pháp học tập có hiệu

quả, nghị lực bền bỉ dẻo dai… Những yếu tố này mới

có thể giúp con nâng cao được thành tích học tập,

mới là điều kiện mang tính quyết định giúp con

chiến thắng trong các kỳ thi. Kỳ thi quan trọng

172

nhất - thành tích tốt trong kỳ thi đại học, cũng

chỉ có thể xuất hiện từ trong đó.

Bản tính của con trẻ là biết tự trọng, tự ái.

“Ganh đua hiếu thắng” thực ra là một bản tính bẩm

sinh. Sau khi vào học, kể cả bố mẹ không nói gì,

bản thân con trẻ cũng tự mình ganh đua điểm số,

tranh giành xếp hạng. Trước bài thi, mỗi đứa trẻ

đều nỗ lực hết sức để thể hiện mình một cách tốt

nhất, chắc chắn không có đứa trẻ nào biết rõ cách

làm, nhưng lại cố tình làm sai, cố tình để mình

không giành được thành tích cao.

Phụ huynh cần tạo dựng một niềm tin như thế này:

Không đưa ra yêu cầu về điểm số hoặc xếp hạng, sẽ

không ảnh hưởng đến thành tích học tập của trẻ -

qua thái độ của bố mẹ, con trẻ biết được rằng, học

173

tập không phải là vì điểm số, không phải là để so

sánh với người khác, mà là để tự mình hiểu được.

Trẻ không so bì tị nạnh về mặt điểm số, cuối cùng

mới đạt được thành tích tốt.

Đây là một định luật kỳ lạ - muốn đạt “100 điểm”

thì đừng yêu cầu con trẻ thi được 100 điểm - nghe

giống như một nghịch lý, nhưng nó lại là thực sự.

Lưu ý đặc biệt

Phụ huynh cần định hướng cho trẻ đối mặt với bản

thân tri thức chứ không phải là điểm tối đa, tiềm

lực của con trẻ trong học tập mới dần dần được bùng

phát. Gần như không có đứa trẻ nào càng thất bại

lại càng vươn lên, chúng cần có những trải nghiệm

thành công. Trải nghiệm thành công không phải là số

điểm cao thỉnh thoảng đạt được, mà là niềm vui sau

174

khi giải quyết được vấn đề bằng sự nỗ lực của

chính mình.

Tôi không bao giờ tỏ ra phấn khởi hoặc thất vọng

vì con được điểm cao hay thấp. Làm bài tốt, con trẻ

vui, chúng tôi cũng bày tỏ niềm vui như bình

thường; làm không tốt, có thể con trẻ sẽ hơi buồn,

chúng tôi liền nói: “Làm bài không tốt, có thể phát

hiện ra chỗ nào mình nắm chưa chắc, nếu như đề bài

mà cô giáo ra đều là những cái mà con biết, mặc dù

được điểm cao nhưng lại không thể phát hiện ra vấn

đề của mình, như thế không phải sẽ rất đáng tiếc

hay sao”. Nói như thế có thể giúp con bình tâm trở

lại, tập trung vào việc học tập.

“Hôm qua con còn một câu chưa biết làm, được 94

điểm, hôm nay làm được rồi, biến thành 100 điểm!”.

175

Việc mà tôi cần làm là bồi dưỡng năng lượng trí

tuệ cho con trẻ, đó chính là lòng hiếu kỳ đối với

tri thức, tinh thần thích mày mò nghiên cứu, khả

năng đưa ra vấn đề, niềm say mê tìm tòi lời giải,

phương pháp học tập có hiệu quả, nghị lực bền bỉ

dẻo dai… Những yếu tố này mới có thể giúp con nâng

cao được thành tích học tập, mới là điều kiện mang

tính quyết định giúp con chiến thắng trong các kỳ

thi.

Thi tốt không khen thưởng

Coi phần thưởng là mồi dụ của việc học, là một

hành vi hối lộ mà người lớn yêu cầu trẻ dùng thành

tích để báo đáp mình. Nó sẽ khiến trẻ không còn có

trái tim chân thành đối với việc học, mà lại tập

trung chú ý vào vấn đề làm thế nào để lấy được phần

176

thưởng, làm thế nào để lấy lòng bố mẹ. Điều này

khiến cho trái tim con trẻ luôn lơ lửng trong không

trung, suy hơn tính thiệt, nông nổi, trong học tập

rất khó đạt tới trạng thái chuyên tâm, thiết thực.

Chúng tôi rất chú ý khích lệ Viên Viên về mọi mặt,

nhưng chỉ là sự khích lệ về mặt tinh thần, gần như

không bao giờ khích lệ về vật chất. Trong học tập

lại càng thực thi chính sách “không khen thưởng”.

Trong một bài viết khác có tên Chỉ lập sổ ghi

công, không lập sổ ghi tội, tôi đã nêu ra rằng, sự

khích lệ của chúng tôi đối với Viên Viên là thường

xuyên ghi lại những việc đáng biểu dương của cô bé

vào một cuốn sổ nhỏ, vẽ một đóa hoa đỏ xinh xắn. Kể

cả cách “vẽ cá gỗ giúp no bụng” này, cũng không

177

được áp dụng để khích lệ trong việc học tập, trong

cuốn sổ tôi không tặng cho Viên Viên đóa hoa đỏ nào

khi cô bé đạt được thành tích cao trong thi cử.

Áp dụng chính sách “thi tốt không khen thưởng”,

đương nhiên cũng có chính sách đi kèm là “thi kém

không phê bình”. Có nghĩa là, trong gia đình tôi,

việc cô bé thi tốt hay không tốt đều là điều bình

thường, không phải vì cô bé làm bài thi tốt mà

chúng tôi tỏ ra hào hứng phấn khởi, thi không tốt

liền bực mình thất vọng, lại càng không có các biện

pháp thưởng phạt có liên quan.

Không phải trong lòng chúng tôi thật sự không quan

tâm đến thành tích học tập của con, là người làm

bố làm mẹ, chúng tôi cũng vô cùng mong muốn con có

được thành tích học tập tốt, nhưng nguyện vọng này

178

luôn được giấu kín trong lòng, chuyển hóa thành

việc suy nghĩ và xử lý từng chi tiết nhỏ trong cuộc

sống hàng ngày, chứ không phải thường xuyên bộc lộ

nó qua lời nói và nét mặt.

Có thể các bậc phụ huynh lo ngại nếu không nhắc

nhở hoặc kích thích trong việc học tập, con trẻ sẽ

không chịu khó học hành, sự lo lắng này là thừa.

Đối với cuộc sống xã hội hiện nay, tầm quan trọng

của thi cử đã bị tuyên truyền đến nước không còn gì

để nói. Từ khi bước vào lớp một, con trẻ đã biết

rằng thành tích học tập tốt vô cùng quan trọng. Bố

mẹ không cần phải nói gì, con trẻ cũng sẽ cố gắng

hết sức để đạt được một thành tích cao. Kể cả bố mẹ

không khích lệ, bản thân thành tích cao cũng sẽ

đem lại cho trẻ niềm vui to lớn, cũng đủ để tạo nên

179

tác dụng khích lệ.

Thái độ “thờ ơ” của bố mẹ trong vấn đề thành tích

chính là tạo thế cân bằng trước hiện tượng xã hội,

nhà trường tuyên truyền quá nhiều về thành tích học

tập, kéo con trẻ về với việc học thực sự, tránh để

chúng có áp lực trong học tập hoặc biến thành con

người nông nổi.

Theo cảm nhận của chúng tôi, phụ huynh không tuyên

truyền việc thi cử, không nhấn mạnh điểm số, sẽ

khiến tâm lý con trẻ khá thoải mái trong chuyện thi

cử, khiến chúng không bị phân tán sự chú ý, không

có áp lực trong học tập, không những không ảnh

hưởng đến thành tích của trẻ, xét về lâu dài sẽ

thúc đẩy trẻ tiến bộ hơn trong học tập.

Về cơ bản là chúng tôi hài lòng với thành tích học

180

tập của Viên Viên, mỗi lần đến cuối kỳ, giở bảng

điểm của cô bé ra, chúng tôi luôn rất phấn khởi.

Nghỉ hè, có thể chúng tôi sẽ đưa cô bé đi mua một

bộ quần áo rất đẹp, nhưng chỉ là vì bộ quần áo này

đẹp, đồng thời lúc này cũng nên mua cho cô bé một

bộ, chắc chắn chúng tôi sẽ không gắn thành tích thi

cử của cô bé với bộ quần áo này.

Bản thân điểm thi chính là phần thưởng, khi gập

bảng điểm lại, một câu nói “rất tốt” và vẻ phấn

khởi trong ánh mắt của bố mẹ đã đủ để khích lệ con

trẻ tiếp tục cố gắng rồi.

Một người mẹ nói với tôi rằng, chị đã dùng rất

nhiều biện pháp để khích lệ con chị. Con thi tốt

đưa con đến khu vui chơi giải trí, mua quần áo thể

thao hàng hiệu, ăn đồ ăn Tây, thậm chí còn hứa nếu

181

thi đạt được một mức nào đó sẽ đưa đi du lịch nước

ngoài. Nhưng mỗi biện pháp chỉ có thể áp dụng một,

hai lần, sau đó không còn tác dụng nữa, chính vì

thế việc học của con chị không có gì khởi sắc.

Dường như người mẹ này đã áp dụng rất nhiều biện

pháp, nhưng phân tích các biện pháp của chị, thực

ra chỉ có một loại, đó chính là sự khích lệ bằng

vật chất, điểm khác biệt chỉ là phần thưởng không

giống nhau.

Mức độ yêu thích phần thưởng của con người được

quyết định bởi sự thiếu thốn và nhu cầu của anh ta

trên phương diện này. Lối tư duy phổ biến ở các bậc

phụ huynh - những người sinh ra trong những năm

tháng nghèo nàn về vật chất là khích lệ về vật

chất, đây là quan niệm được để lại từ thời thiếu

182

thốn vật chất.

Đối với con trẻ sống ở thời hiện đại, về vật chất

không có gì là quá thiếu thốn, chính vì thế sự

khích lệ bằng vật chất không thể kích thích được

lòng nhiệt tình trong chúng. Kể cả có tạo ra được

một số động lực, nhưng cũng chỉ là mang tính giai

đoạn, duy trì không được lâu, trong khi học tập lại

cần có một thái độ bền bỉ, lâu dài.

Khích lệ bằng vật chất không thể giải quyết triệt

để vấn đề, mà lại gây ra không ít tác dụng phụ.

Trước hết, nó làm thay đổi mục đích học tập của

trẻ.

Một đứa trẻ nếu chỉ vì một đôi giày trượt patin

mới chịu học, thì em đó sẽ bắt đầu trở nên vụ lợi

trong việc học tập. Trong thời gian ngắn có thể sẽ

183

đạt được thành tích cao, nhưng khi đã có được đôi

giày này, em sẽ trở nên lơ là trong việc học. Sự

khen thưởng tầm thường chỉ có thể đem lại động cơ

tầm thường, nó khiến con trẻ không thể chuyên tâm

trong bản thân việc học, coi phần thưởng là mục

đích, nhưng lại coi học tập là một thủ đoạn, đã

đánh mất mục tiêu thực sự.

Thứ hai, nó làm hư hại tinh thần học tập thực sự

cầu thị của trẻ.

Học tập cần nhất là niềm say mê tìm tòi, khám phá

nguồn tri thức và thái độ học tập thiết thực, đây

là động lực căn bản và phương pháp căn bản để duy

trì thành tích tốt. Coi phần thưởng là mồi dụ của

việc học, là một hành vi hối lộ mà người lớn yêu

cầu trẻ dùng thành tích để báo đáp mình. Nó sẽ

184

khiến trẻ không còn có trái tim chân thành đối với

việc học, mà lại tập trung chú ý vào vấn đề làm thế

nào để lấy được phần thưởng, làm thế nào để lấy

lòng bố mẹ. Điều này khiến cho trái tim con trẻ

luôn lơ lửng trong không trung, suy hơn tính thiệt,

nông nổi, trong học tập rất khó đạt tới trạng thái

chuyên tâm, thiết thực. Thứ ba, nó khiến trẻ nảy

sinh tư tưởng đối lập với việc học.

Bất kỳ một kỳ thi nào cũng đều có điểm số, không

ai có thể dám chắc chắn mỗi lần thi đều đạt được

thành tích cao. Nếu một đứa trẻ từ lâu đã thích có

được một đôi giày trượt patin, phụ huynh nói nếu

thi được vào top mười của lớp sẽ mua cho cậu. Kết

quả là cậu bé đứng thứ mười hai, phụ huynh liền nói

đợi đến kỳ thi sau lọt được vào top mười sẽ mua.

185

Phụ huynh cho rằng làm như thế có thể khuyến khích

con trẻ tiếp tục cố gắng. Con trẻ vì đã có giao kèo

trước với bố mẹ, cũng đồng ý đợi lần thi sau cố

gắng lọt vào top mười người đứng đầu, nhưng trong

lòng cậu sẽ cảm thấy lo lắng về kỳ thi sau. Lần sau

cậu lọt vào được top mười, sẽ có cảm giác vui vẻ

tạm thời, nhưng chẳng bao lâu nữa, chắc chắn phụ

huynh lại đưa ra điều kiện mới trong đợt thi tiếp

theo. Mỗi kỳ thi đều là một cái ngưỡng cao, đòi hỏi

trẻ phải vượt qua, nếu thực hiện không được như

mong muốn, trẻ sẽ thấy mình thất bại. Dần dần, trẻ

sẽ phản cảm với việc học, căm ghét thi cử. Việc sử

dụng những biện pháp khích lệ con trẻ trong học

tập, nhất thiết phải xem xét mối quan hệ nội tại

giữa phương thức và học tập, không nên để hai yếu

186

tố này xung đột với nhau. Cùng là chuyện mua đôi

giày trượt patin, nếu thay bằng cách làm khác, hiệu

quả sẽ tốt hơn nhiều.

Nếu trước khi trẻ thi, phụ huynh biết trẻ muốn có

một đôi giày trượt patin, đồng thời chuẩn bị mua

cho trẻ, tốt nhất trước khi thi không nên nói gì

cả, cũng không đặt ra bất cứ yêu cầu gì về xếp

hạng. Khi trẻ mang về số điểm đứng thứ mười hai, bố

mẹ nói với trẻ bằng giọng tán thưởng rằng: Không

tồi, sắp lọt vào top mười rồi. Sau đó chuyển sang

chủ đề khác, hỏi trẻ có phải muốn mua một đôi giày

trượt patin không, đúng dịp nghỉ hè có thời gian

chơi.

Như thế sẽ biến “thế yếu” xếp thứ mười hai thành

một thế mạnh (sắp lọt vào top mười), sau đó lại mua

187

ngay đôi giày trượt patin mà trẻ đang mong đợi -

hai chuyện điểm thi và mua giày trượt patin không

hề xung đột với nhau, trẻ sẽ tạo được phản xạ có

điều kiện tốt giữa hai sự việc này, khi nghĩ đến

“học” sẽ có một trải nghiệm tinh thần vui vẻ.

Cho dù trong lòng bố mẹ nghĩ gì, cảm giác mà bạn

đem lại cho trẻ nhất thiết phải khiến trẻ cảm thấy

đơn giản, vui vẻ. Mua giày trượt patin cho trẻ,

không phải là vì cậu lọt vào được top mười, mà là

vì cậu thích trượt patin; cho cậu một trăm tệ,

không phải vì môn toán cậu được một trăm điểm, mà

chỉ là do cậu muốn mua album mới của Châu Kiệt Luân

- không nên từ chối mọi yêu cầu, cũng không nên

tùy ý khen thưởng, đặc biệt không nên kèm theo bất

kỳ điều kiện gì có liên quan đến việc học trước

188

những nhu cầu bình thường của con trẻ.

Ngoài ra còn có một tình huống phải chú ý. Tôi đã

từng gặp một vị phụ huynh, chị không dùng những thứ

bằng vật chất để khen thưởng con, mà dùng “thời

gian” để khen thưởng. Cậu con trai mười hai tuổi

của chị rất thích lên mạng Internet, chị thì muốn

con chăm chỉ học tập, sau đó chị nghĩ ra một cách,

quy định mỗi kỳ thi, chỉ cần có một môn đạt tám

mươi lăm điểm trở lên, sẽ thưởng cho hai giờ đồng

hồ lên mạng Internet.

Nhìn bề ngoài biện pháp này rất có lý, vừa có thể

khiến trẻ nỗ lực học hành, lại vừa đáp ứng được nhu

cầu lên mạng của trẻ. Phương pháp của chị trong

thời gian đầu dường như cũng có hiệu quả, con chị

có mấy môn thi được trên tám mươi lăm điểm, chị

189

liền thưởng cho con “thời gian” như đã hẹn. Cậu bé

rất phấn khởi. Nhưng thời gian trôi qua, cậu bé

ngày càng không có nhiều môn “trên tám mươi lăm

điểm” như chị tưởng tượng, mà lại càng ngày càng

ít, trong khi niềm say mê lên mạng lại không giảm

đi chút nào. Vì chuyện này mà hai mẹ con xung đột

với nhau nhiều lần. Cuối cùng phương án khen thưởng

này đã thất bại hoàn toàn.

Phân tích cách khen thưởng của người mẹ này, thực

ra cũng giống như hình thức khen thưởng bằng vật

chất nói ở phần trên, cái mà chị tạo ra là mối quan

hệ đối lập. Con trẻ thiếu nhất là thời gian, vậy

thì sẽ để trẻ dùng điểm số để trao đổi. Ở đây thời

gian đã trở thành sự biến tướng của vật chất. Vấn

đề là mối quan hệ này thường xuyên vì nguyên nhân

190

“học tập” mà không được thực hiện, hoặc thực hiện

không được như người ta mong muốn, con trẻ không có

được quỹ thời gian dồi dào để chơi điện tử, trong

lòng sẽ nảy sinh tư tưởng đối lập với “việc học”.

Tư tưởng đối lập này khiến thành tích của trẻ càng

không được như ý, thời gian mà trẻ được thưởng lại

càng ít, sau đó học hành càng kém hơn - sự việc

bước vào vòng tuần hoàn xấu.

Người mẹ này hỏi tôi nên làm như thế nào, tôi nói,

bình thường mà nói trẻ chơi điện tử cũng là một

nhu cầu cần thiết, nếu có thể cho trẻ chơi thì cố

gắng cho trẻ chơi, không nên tùy tiện tước đoạt một

sở thích của trẻ. Nếu quả thật là con trẻ chơi quá

độ, ảnh hưởng đến việc học hành bình thường, bạn

có thể để việc chơi điện tử đối lập với một đồ vật

191

mà trẻ muốn có được, để việc chơi điện tử trở thành

một “nhiệm vụ” buộc phải hoàn thành để trẻ có được

đồ vật đó, có thể sẽ làm trẻ mất hứng thú đối với

việc chơi điện tử.

Ví dụ, hiện giờ trẻ rất muốn mua một chiếc xe địa

hình giá tám trăm tệ, bạn nói với trẻ, mỗi lần lên

mạng, trẻ có thể kiếm được mười tệ, bao giờ kiếm

được đủ tiền thì đi mua xe. Ở đây điều cần phải chú

ý là, giọng bạn không nên tỏ ra căm ghét trò chơi

điện tử, coi đây là sở thích bình thường của trẻ.

Như thế lúc đầu mỗi ngày trẻ lên mạng một lần, mỗi

lần lên bốn tiếng đồng hồ, dưới chính sách này, có

thể sẽ biến thành mỗi ngày trẻ online bốn lần, mỗi

lần một tiếng đồng hồ. Muốn kiếm được tám trăm tệ

thì phải online tám mươi lần, đây không phải là

192

điều một, hai ngày là có thể thực hiện được - tức

là thiết kế trò chơi phải có độ khó nhất định, bất

luận dùng cái gì để làm “phần thưởng”, cũng không

nên để trẻ có thể dễ dàng đạt được - online tám

mươi lần, kiểu gì cũng phải mất nửa tháng, hai mươi

ngày. Trong quá trình này bạn còn không ngừng dùng

xe địa hình để kích thích trẻ, để trẻ cảm thấy quá

trình này khá dài, cảm thấy lên mạng đã biến thành

một nhiệm vụ.

Đối với trẻ, một khi cảm thấy một việc nào đó là

nhiệm vụ, trẻ sẽ đồng thời cảm thấy khổ sở khi phải

hoàn thành. Làm như vậy, đến cuối cùng khi được

mua xe địa hình, niềm say mê chơi điện tử đã bị

giảm đi rất nhiều. Nếu qua một thời gian, trẻ lại

tỏ ra hào hứng với việc chơi điện tử, bạn có thể

193

dựa vào lối suy nghĩ này thiết kế ra “phần thưởng”

tiếp theo. Chú ý trong cả quá trình không được để

trẻ phát hiện ra ý đồ thật của bạn.

Tôi nghĩ nếu “phương pháp” này của tôi trước khi

làm bị trẻ nghe thấy, có thể sẽ khiến trẻ nghĩ rằng

là một gợi ý tồi. Nhưng trong tình huống trẻ không

biết gì về nội tình, có lẽ trẻ sẽ vui vẻ chấp nhận

phương pháp này - giảm bớt một cách không khổ sở

cơn ghiền Internet, giảm thiểu mối xung đột với phụ

huynh, quá trình trưởng thành của trẻ vì thế mà

giảm đi một số tổn hại. Đối với hiện tại và tương

lai của trẻ đều rất quan trọng. Đây có lẽ là lối tư

duy để giải quyết vấn đề, đồng thời cũng là lối tư

duy để ngăn ngừa vấn đề xuất hiện.

Cần phải nhắc nhở phụ huynh một điều nữa là những

194

lời khen ngợi thuần túy cũng không nên nói quá.

Chỉ trong tình huống không tin vào khả năng của

mình, trẻ mới cần có lời khen ngợi và sự khẳng định

từ bên ngoài để củng cố sự tự tin cho mình. Bất

luận trong chuyện gì, chỉ cần trẻ đã hình thành

được năng lực tương đối xác định, thì không cần

phải thường xuyên khen ngợi trẻ, nếu không trẻ sẽ

cảm thấy gượng ép và không đáng trân trọng nữa, từ

đó lại khiến trẻ nghi ngờ mình. Ví dụ lần đầu tiên

Viên Viên khâu được bộ quần áo cho búp bê, tôi biểu

dương con rất chân thành, khi cô bé đã khâu được

đến bộ thứ tư, tôi không cần phải dùng những lời

như “con khâu đẹp quá” để khen ngợi con nữa. Tôi

nói “mũi khâu của con đã đều hơn rồi, đường chỉ

khâu còn thẳng hơn bộ trước”. Lời khen như thế cô

195

bé sẽ cảm thấy thật hơn, khiến cô bé tự hào hơn vì

đã thành công.

Lời khen ngợi nói quá sự thật, thà rằng không nói

còn hơn. Sự khen ngợi chân thành của bố mẹ đối với

trẻ có thể thông qua nhiều con đường khác nhau để

thể hiện, ngoài việc trực tiếp khen ngợi con, cũng

có thể thông qua những chuyện nhỏ trong cuộc sống

thường nhật để biểu đạt. Không làm trẻ cụt hứng và

không khen trẻ quá lời, thực ra ý nghĩa gần như

nhau, đều là phụ huynh không làm đảo lộn sự tự nhận

thức của trẻ.

Trong quá trình phát triển các thói quen tốt ở

trẻ, việc khen thưởng lung tung sẽ không tạo ra

động lực giúp trẻ bay cao hơn, mà lại trở thành

tảng đá buộc lên đôi cánh của trẻ. “Thi tốt không

196

khen thưởng” chính là để tránh giúp một hỏng mười.

Lưu ý đặc biệt

Áp dụng chính sách “thi tốt không khen thưởng”,

đương nhiên cũng có chính sách đi kèm là “thi kém

không phê bình”. Có nghĩa là, trong gia đình tôi,

việc cô bé thi tốt hay không tốt đều là điều bình

thường, không phải vì cô bé làm bài thi tốt mà

chúng tôi tỏ ra hào hứng phấn khởi, thi không tốt

liền bực mình, thất vọng, lại càng không có các

biện pháp thưởng phạt có liên quan.

Thái độ “thờ ơ” của bố mẹ trong vấn đề thành tích,

chính là tạo thế cân bằng trước hiện tượng xã hội,

nhà trường tuyên truyền quá nhiều về thành tích

học tập, kéo con trẻ về với việc học thực sự, tránh

để chúng có áp lực trong học tập hoặc biến thành

197

con người nông nổi.

Sự khen thưởng tầm thường chỉ có thể đem lại động

cơ tầm thường, nó khiến con trẻ không thể chuyên

tâm vào bản thân việc học, coi phần thưởng là mục

đích, nhưng lại coi học tập là một thủ đoạn, đã

đánh mất mục tiêu thực sự.

Đối với trẻ, một khi cảm thấy một việc nào đó là

nhiệm vụ, trẻ sẽ đồng thời cảm thấy khổ sở khi phải

hoàn thành.

Chỉ trong tình huống không tin vào khả năng của

mình, trẻ mới cần có lời khen ngợi và sự khẳng định

từ bên ngoài để củng cố sự tự tin cho mình. Bất

luận trong chuyện gì, chỉ cần trẻ đã hình thành

được năng lực tương đối xác định, thì không cần

phải thường xuyên khen ngợi trẻ, nếu không trẻ sẽ

198

cảm thấy gượng ép và không đáng trân trọng nữa, từ

đó lại khiến trẻ nghi ngờ mình.

199

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát