Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Rừng, đàn bà, điên loạn

LỜI GIỚI THIỆU

Những người ít nhiều có nghiên cứu về Tây Nguyên

chắc chắn đều biết đến tên tuổi của Jacques

Dournes. Ông là một nhà dân tộc học người Pháp, đã

sống ở Tây Nguyên nhiều chục năm, gắn bó và hiểu

biết sâu sắc các tộc người Tây Nguyên, và đã viết

nhiều công trình đặc sắc về họ.

Số người nước ngoài từng viết về Tây Nguyên trong

ngót một trăm năm nay không ít, trong đó có lẽ

nhiều nhất là người Pháp. Trong tất cả những tác

giả đó, J. Dournes chiếm một vị trí rất riêng biệt.

Ông thường thích đi sâu vào thế giới bên trong của

con người ở đây, cố gắng khai phá cái thế giới

dường như không thực ấy, để từ đó soi rọi lại cái

tồn tại nhìn thấy được của họ, hiểu nó một cách

1

thấu đáo hơn. Cũng có thể lần tìm ra những liên hệ

thầm kín bên trong, chúng cho phép ta hiểu rằng

"những con người dường như chỉ hoạt động vì miếng

ăn thường nhật này kỳ thực còn có những mối lo toan

và những tư tưởng cao lớn hơn nhiều, khi ngọn lửa

bùng lên trong bếp...". Trong cái câu ngắn gọn này

của J. Dournes viết cách đây đã hơn nửa thế kỷ, có

thể nhận ra hai đặc điểm quan trọng trong lối làm

việc của ông khi nghiên cứu về Tây Nguyên: ông nói

rằng những con người ấy, mà ta ngỡ chỉ biết có việc

tìm miếng ăn thường nhật, kỳ thực còn bị dằn vặt

vì "những mối lo toan khác", sâu xa và "cao lớn hơn

nhiều", tức là ông muốn nói đến những mối lo toan

siêu thực của họ. Ông muốn đi vào, khám phá cái thế

giới siêu thực ấy. Đi vào bằng con đường nào? Ông

2

nói: cái thế giới tiềm ẩn đó "thức dậy khi ngọn lửa

trong bếp bùng cháy". Ông tìm nó bên bếp lửa nhà

sàn. Khi bếp lửa nhà sàn bùng cháy, là khi người

Tây Nguyên sống một đời sống khác: đời sống sinh

động vô cùng của các truyện kể, các huyền thoại,

tức đời sống ở thế giới tưởng tưởng, thế giới của

mơ tưởng, thế giới "ở bên kia", thế giới siêu thực,

mà đối với người Giarai thì, như J. Dournes nói,

thế giới ấy: "không phải ở trong tương lai, mà là ở

trong hiện tại; là thế giới ở đây, đồng thời". J.

Dournes cũng chỉ ra rằng cái trải nghiệm (tức cuộc

vật lộn thực của con người hàng ngày) và cái tưởng

tượng thường ít nhiều tập trung vào cùng một chủ đề

nhưng "lại không cùng một bản chất; chúng thường

gắn với nhau, cũng có khi tách xa nhau, đến mức tạo

3

nên một vết xé sâu. Khi đó huyền thoại không còn

đi cạnh cuộc sống nữa; nó thay thế cuộc sống...".

Vậy thì, trong "du ngoạn qua miền mơ tưởng", qua

thế giới huyền thoại của những con người đó, không

chỉ có thể lần ra một phương diện tiềm ẩn sâu xa

trong con người họ, mà còn có thể nhận ra được "vết

xé sâu" giữa cái thực tại xã hội và cái mơ tưởng

của họ, khi vết xé ấy xuất hiện, tức là nhận ra

những vấn đề của thực trạng xã hội này, thân phận

xã hội đương tại của con người này: một khoa xã hội

học thật thâm thúy!...

Suốt cuộc đời nghiên cứu tận tụy về Tây Nguyên của

mình, J. Dournes đã chủ yếu đi theo con đường ấy.

Nhưng chưa bao giờ hướng chú tâm và phương pháp

nghiên cứu quán xuyến đó của ông lại tập trung như

4

trong cuốn sách viết gần cuối đời này của ông, cuốn

Rừng, Đàn bà, Điên loạn. Lần này ông dắt ta vào

một hành trình thật tập trung: cuộc du ngoạn vào

"miền mơ tưởng Giarai", đi qua hàng trăm huyền

thoại của họ; và ông nói rõ với ta rằng ở đây

"không phải là những huyền thoại tầm nguyên", tức

những huyền thoại về nguồn gốc của con người, giống

loài người, hay của dân tộc, mà là những huyền

thoại về cái hiện tại, là những mộng mị của những

con người đang sống hôm nay, đang hàng ngày sống

một cuộc sống kép, vừa "trải nghiệm" lại vừa mộng

mị "đồng thời", đang hàng ngày "tiếp tục sáng tạo

ra huyền thoại". J. Dournes viết: "Khi người ta kể

một huyền thoại là người ta tự kể về chính mình

theo một cách nào đó."...

5

Rừng, Đàn bà, Điên loạn, nhìn qua có thể nhận thấy

ngay tác giả đã chơi chữ khi đặt tên sách: cả ba

từ này trong tiếng Pháp đều bắt đầu bằng chữ F,

Rừng (Forêt), Đàn bà (Femme), Điên loạn (Folie).

Một kiểu chơi chữ khá đắt. Tuy nhiên không chỉ là

chơi chữ. Trong một chương gần cuối sách mang tên

"Lại đi qua", J. Dournes nói rằng có thể có nhiều

lối đi qua (cái miền mơ tưởng ấy) bằng những tuyến

liên kết các chủ đề khác nhau, nhưng ông đã quyết

định chọn tuyến liên kết ba chủ đề này: Rừng, Đàn

bà, và Điên loạn, mà ông cho là "quan trọng hàng

đầu".

Hãy thử nói về từng vế của tuyến đã được chọn đó.

Đàn bà - Xã hội Giarai là xã hội mẫu hệ, ba chữ m:

[matrilinéaire] theo dòng mẹ, [matronymique] (con

6

cái) mang họ mẹ, [matrilocal] (vợ chồng) cư trú

phía nhà mẹ (vợ). Người đàn bà là rường cột của xã

hội ấy. Bà là nền tảng sự ổn định của xã hội. Bà là

"nội giới". "Vương quốc" của bà là ở trong làng, ở

đó bà là vị Nữ Vương (nên nhớ rằng ở Tây Nguyên,

làng là cái phần tự nhiên đã được thuần hóa, đã

thành của con người, đã mang tính người, ngược lại

với rừng - như ta sẽ thấy sau đây). Còn hơn thế

nữa, người đàn bà không chỉ là Nữ Vương của nội

giới (tức là làng), bà còn là chính bản thân cái

nội giới ấy, là cái phần tự nhiên đã được thuần

hóa, đã mang tính người, đã ổn định, đã trở thành

văn hóa. (Ta đã biết định nghĩa "Tất cả những gì

không phải là tự nhiên, thì là văn hóa", văn hóa là

cái tự nhiên đã mang tính người). Cho nên, như J.

7

Dournes nói, "khi người đàn bà ở bên ngoài, - tức ở

ngoài chu vi của mình, ở trong rừng, thì cả xã hội

bị uy hiếp". Cái văn hóa bị lay chuyển. Bởi gì?

Bởi cái tự nhiên hoang dã... Có hằng trăm huyền

thoại Giarai nói về tình huống này. Khi đó người

đàn bà sẽ "trượt" vào hai khả năng vừa tương đồng

vừa trái ngược nhau: hoặc là người nữ bị lạc trong

rừng, bị trở thành "dại", bị rừng "chiếm" trở lại;

hoặc ta sẽ gặp lại họ trong hình hài cô gái-rừng,

người nữ-rừng (hoặc nữ-thú, nữ-thảo- mộc...), tức

người nữ vốn sống ngoài mọi quy ước, chuẩn mực của

xã hội, họ không hay biết gì, không cần hay biết gì

về những chuẩn mực ấy.

Như vậy, người đàn bà vừa là tự nhiên vừa là văn

hóa. Họ vừa là cái tự nhiên đã được thuần hóa, đã

8

trở thành nội giới, trở thành làng, thành xã hội;

đồng thời trong họ lại chứa đựng cái nguồn gốc tự

nhiên của con người, và của cả xã hội. Cho nên ta

sẽ không ngạc nhiên khi trả lời câu hỏi Drit, người

anh hùng của hầu hết các huyền thoại Giarai, người

đàn ông Giarai điển hình ấy, đi tìm gì trong các

cuộc chinh phục không bao giờ dứt và thiên hình vạn

trạng của mình, J. Dournes nói rằng chàng đi tìm

con người nữ trong chính mình. Đi tìm cái cội nguồn

tự nhiên của mình. Tự nhiên vốn mang tính nữ. (Và

lạ thay, tự nhiên được thuần hóa cũng mang tính nữ.

Ở một trang viết về cây lúa trong tộc người Sre,

J. Dournes cho rằng có lẽ chính người đàn bà đã

thuần hóa cây lúa vốn hoang.)

(Có lẽ đến đây ta có thể hiểu thêm tại sao xã hội

9

Giarai lại là xã hội mẫu hệ, tại sao các xã hội

thường đều bắt đầu bằng mẫu hệ chăng? Ấy là bởi vì

trong người đàn bà có ẩn chứa cả cái cội nguồn tự

nhiên nguyên thủy của con người lẫn cái quá trình

và cái kết quả con người thuần hóa tự nhiên cho

mình)...

Vế thứ hai: Rừng.

Đối với người Giarai (và người Tây Nguyên), rừng

là một thực tại kép, nước đôi, lưỡng nghĩa. Con

người ở đây sống trong rừng, cùng rừng, gắn với

rừng, hòa (tan) với rừng. "Nền văn minh Giarai là

một nền văn minh thảo mộc". Rẫy và làng là một phần

cắt ra từ rừng, lấy đi của rừng bằng rìu và lửa

(J. Dournes nói rõ: "không hề lãng phí cũng chẳng

tàn phá, đúng vừa đủ để sinh tồn, bên cạnh và cùng

10

các giống loài khác , động vật và thực vật"). Mọi

thứ trong làng, trong nhà, mọi thứ để sống, cả về

vật chất lẫn tinh thần, đều "làm bằng" rừng, lấy từ

rừng: cột nhà, sàn và vách nhà, mái nhà...; cây

cột trâu để tế thần, hạt lúa và cây rau để ăn, cây

đàn để tình tự... Tất cả đều là rừng. Rừng vây bọc

lấy con người, đi vào tận trong xương thịt máu

huyết con người, thậm chí là một phần "bản nguyên"

của con người... Và khi làng đã dời đi nơi khác thì

mảnh đất ấy sẽ trở thành khu đất gọi là rôngol,

một thứ đất ở trạng thái trung gian giữa làng và

rừng... nhưng rồi rừng bao giờ cũng mạnh hơn, rừng

sẽ chiếm lại, và làng lại trở thành rừng. Rẫy cũng

vậy. Người Giarai (và người Tây Nguyên) luân canh.

Lấy ra hạt lúa từ rẫy, vốn là rừng, rồi họ lại trả

11

đất về cho rừng, hoàn nguyên rừng, "không lãng phí

không tàn phá". Đối với cái chết, người Giarai cũng

có một thái độ đặc biệt liên quan đến rừng: Sau

một thời gian chôn cất người chết, họ "bỏ mả", trả

con người ấy về lại cho rừng. Không chỉ làng và

rẫy, mà cả con người cũng trở lại thành rừng.

Con người ấy bị vây bọc bởi rừng, từ khi chưa là

con người... cho đến khi không còn là con người

nữa. Như vậy, rừng không chỉ là không gian, rừng

còn là thời gian. Rừng là sự vĩnh hằng, là cõi vô

cùng, là sự không thủy không chung, nơi hun hút từ

đó con người đi ra và nơi hun hút con người lại

biến mất vào đó, biệt vô tăm tích. Là bản nguyên,

là cội nguồn ở đầu bên này, nhưng cũng là cõi mịt

mù thăm thẳm ở đầu bên kia...

12

Con người không bao giờ có thể thoát ra được khỏi

rừng, cũng như không bao giờ có thể bức ra khỏi

vòng tuần hoàn bí ẩn muôn thuở, bức ra khỏi cái

hoang dã; luôn bị cái hoang dã ấy vây kín, cuốn

hút...

Nhưng đồng thời, mặt khác, con người là người cũng

chính bởi vì nó luôn có nhu cầu bứt ra khỏi cái

hoang dã, bứt ra khỏi rừng, trở thành xã hội, trở

thành văn hóa.

Đấy là một cuộc giằng co, sự níu kéo hai đầu vĩnh

cửu, nó làm nên "nội dung" của cuộc sống con người.

Cuộc giằng co đó cũng diễn ra trên một "tuyến"

khác: ở cái tính nữ hoang dã nguyên sơ - hiện hình

nơi những cô gái-rừng - mà anh chàng Drit điển hình

của huyền thoại Giarai luôn trằn trọc đi tìm trong

13

chính mình, bị nó cuốn hút, như cái giếng sâu thăm

thẳm của cội nguồn; đồng thời anh lại vừa không

thể tách ra được con người nữ-nội giới văn hóa cũng

là ở trong chính anh, cái làm cho anh là con người

xã hội...

Từ đây, J. Dournes dẫn sang vế thứ ba: Điên loạn.

Ông viết: "...tôi muốn nói với những ai còn tin

rằng con người có thể trở thành điên vì thiếu rừng

thật cũng như vì quá dư thừa rừng bị ám". Vậy đó,

con người (con người Giarai ở đây) đứng trên một

thế cân bằng kỳ lạ, và kỳ diệu: họ đứng "mấp mé"

giữa làng và rừng, giữa văn hóa và hoang dã, giữa

"cô gái-làng" và "cô gái-rừng". Một thế bền vững

được xây dựng trên thế nước đôi bấp bênh, một thế

bấp bênh bền vững - hay như chúng ta thường gọi

14

ngày nay, một thế bền vững "biện chứng". Họ sẽ trở

thành điên nếu thiếu "rừng thực", một thứ điên khô

khốc, tàn rụi, vì bị cắt đứt cội nguồn, không còn

nghe được từ trong chiều sâu thăm thẳm của chính

mình tiếng gọi cuốn hút ghê gớm của cô gái-rừng,

của tự nhiên hoang dã nữa. Họ không còn huyền thoại

nữa, không còn nghe, không còn kể, không còn tiếp

tục sáng tạo ra huyền thoại. Họ sẽ trở thành điên

nếu để cho rừng tràn ngập và chiếm hết mình, cái

hoang dã tràn lấn trở lại, không tự phân biệt được

mình với rừng, thuần hóa cái phần rừng để làm người

của mình. "bằng rìu và lửa". Ngọn lửa của trí tuệ

và văn minh...

Tuy nhiên, về chỗ này, cũng còn một điều cần chú

ý. J. Dournes rất cẩn trọng, ông nói: "Nếu tôi dùng

15

từ "điên", ấy là tôi chỉ muốn dịch từ hüt, trong

cái nghĩa mà người Giarai hiểu từ đó và trong những

trường hợp họ ghi nhận tình trạng đó". Và ngôn từ

Giarai thì thật phong phú về mục này, có đến hàng

chục từ khác nhau để chỉ những sắc thái khác nhau

của tình trạng bất thường, ra ngoài chuẩn mực xã

hội về tâm thần: từ ram (hâm), hling (kỳ cục),

tôpai rwa (xỉn), hwing (ngây), mih müh (đần)... đến

swin (ngốc), yang nga’ (bị ám), môhlun (dại)...

cuối cùng mới là hüt (điên). Rồi hüt thì lại được

chia thành hong (điên điên dại dại), hong hüt

(người đã bị rối loạn tâm thần nhưng vẫn dịu dàng

vô hại), và hüt hẳn hoi. Người hüt được mô tả như

sau: anh ta không sống trong xã hội, mà sống ở "nơi

kia"; lang thang, không định lại được ở bất cứ

16

đâu, anh đi hết nhà này đến nhà khác, giúp người ta

việc này việc nọ; anh không biết sợ, cũng không

biết xấu hổ, thường trần truồng; chẳng phải chịu

trách nhiệm gì về hành vi của mình. Anh đã vượt qua

một cái ranh giới nào đó không còn quay trở lại

được nữa (ranh giới xã hội), tuy nhiên xã hội vẫn

công nhận anh ta. Và J. Dournes giải thích vì sao:

"... Hẳn cũng cùng một lý do như khi xã hội yêu

những lâm-nhân trong huyền thoại của mình, để tìm

lại ở họ một sự thật mà nó vẫn che giấu (mọi con

người đều phức tạp, nghĩa là đều tự phức tạp hóa

cuộc sống của mình)".

Có một huyền thoại Giarai rất nổi tiếng tên là

Giung hüt (chàng Giung điên). Giung là một lâm nhân

thật sự, thật sự của rừng sâu, chứ không phải của

17

vùng bìa rừng như Drit. Là một con quái vật chỉ có

khuôn mặt hơi chút ít giống người, song anh ta lại

có thể lột đi cái vỏ ngoài hì hợm của mình, nó

khiến anh có thể sống yên ổn trong rừng, anh lột nó

đi như người ta cởi quần áo và tự phô bày trần

truồng và đẹp đẽ khiến một cô gái say mê; khi người

ta "khám phá" ra anh ta như vậy, anh chẳng còn

"điên" nữa, nhưng anh vẫn khiến dân làng kinh ngạc.

Anh là một diễn viên tài ba, luôn làm chủ các trò

diễn của mình; song còn hơn thế nữa, anh là biểu

hiện ước muốn của con người được là chính mình, bất

chấp các chuẩn mực và cấm kỵ...

Đến đây thì đã khá rõ: rừng có thể "ám" con người,

làm cho con người thành điên, thành hüt... để cho

con người có thể tìm lại được chính mình, cái sự

18

thật mình vẫn tự che giấu, lột đi mọi lớp vỏ "phức

tạp" mà xã hội mặc lên con người.

Và J. Dournes nói: "Sẽ không thể có bất cứ sự mô

tả nào đúng về rừng nếu không tính đến cái chiều

kích đó của nó, mà mọi người từng đi qua rừng đều

thấy dậy lên trong mình, kể cả các nhà bác học

nghiên cứu thảo mộc"...

Cuốn sách của J. Dournes, bằng một lối đi độc đáo,

đưa ta vào một chiều sâu thật thú vị và cũng thật

cơ bản của con người và xã hội Giarai - (và Tây

Nguyên). Cuộc du hành ông dắt ta đi vào giúp ta

nhận ra cái xã hội này, mà ta thường ngỡ là thô mộc

và đơn giản, kỳ thực phong phú và sâu thẳm biết

bao. Hẳn còn có thể nghiệm ra bao nhiêu điều lý thú

và thiết yếu khác nữa trong cuộc "đi qua" này.

19

Song có lẽ có một điều chung nhất có thể là thật

cần nhận rõ: xã hội này, cũng như mọi xã hội có một

chiều sâu văn hóa tiềm ẩn, luôn được xây dựng và

tồn tại trên một thế cân bằng rất tinh tế, sự cân

bằng của những yếu tố vừa đồng nhất vừa ngược nhau

bên trong, mà xã hội ấy biết duy trì bằng một cơ

chế tinh thần tinh vi. Những sự cân bằng đó là rất

cơ bản, nhưng cũng rất nhạy cảm. Cần một sự hiểu

biết và thận trọng tối đa đối với những xã hội như

vậy, nhất là trong những tác động phát triển mạnh

mẽ ngày nay.

Trong ý nghĩa đó, cuốn sách viết về một "miền mơ

tưởng" chừng như phiêu diêu này, lại có thể có ý

nghĩa rất thời sự.

Nguyên Ngọc

20

Hướng dẫn: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát